Kennismaking met kerkelijk recht/37 

 

 

DE APOSTOLISCHE VISITATIE

 

Volgens het perscommuniqué van 2 juli 2014 van de Apostolische Nuntiatuur van Paraguay zou het bisdom Ciudad del Este van 21 tot 26 juli jl. het onderwerp zijn van een inmiddels afgesloten apostolische visitatie[1].

Persconferentie van de Nuntius van Paraguay, Mgr. Eliseo Ariotti, aan het slot van de apostolische visitatie door Kard. Santos Abril y Castelló (op de foto in het midden) aan het bisdom Ciudad del Este

De noodzaak doet zich voor deze gebeurtenis een plaats te geven en de draagwijdte en de betekenis ervan te begrijpen.

Het lijkt ons dienstig de uitdrukking “apostolische visitatie” te onderzoeken die verschijnt in de tekst van het perscommuniqué van 2 juli jl., vanuit terminologisch en historisch standpunt, ook al weten wij goed dat het doel van een perscommuniqué niet is zich te vereenzelvigen met het mandaat zelf van de paus, dat er de doeleinden en de werkwijze van aangeeft, zoals dat bijvoorbeeld is gebeurd bij de apostolische visitatie aan Ierland.

Een apostolische visitatie vindt immers plaats per mandaat van de Heilige Stoel, die een bijzondere opdracht verleent. Zij heeft altijd een vrij buitengewoon karakter, op grond van bijzondere omstandigheden of noden. De bevoegdheden van de visitator worden in het mandaat bepaald; de visitator kan een eenvoudige onderzoeker of rapporteur zijn, evenals hij een bepaalde jurisdictie kan hebben[2].

Wij moeten onderstrepen dat wij het document met de opdracht van de paus niet kennen en ons daarom moeten beperken tot een analyse waarbij wij ons baseren op hetgeen wij weten door middel van de geschiedenis van dit kerkelijk document en de betekenis van de gebruikte terminologie.

Enkele historische feiten

De oorsprong van canonieke visitaties gaan terug op de praktijk van de apostelen, te beginnen bij de heilige Paulus, die verschillende bezoeken aan de door hem gestichte Kerken verwezenlijkte. Er waren bovendien veel voorbeelden in de oudheid van pausen die apostolische visitatoren naar de verschillende bisdommen stuurden. De heilige paus Clemens Romanus schrijft in zijn Eerste brief aan de Corinthiërs (hfdst. 65) dat hij Claudius Ephebus, Valerius Bitho en Fortunatus heeft aangewezen als afgevaardigden van de opvolger van Petrus bij de Conrinthiërs. Het blijkt dat in 535 paus Agapitus I gebruik maakte van apostolische visitatoren.

In de eerste eeuwen van de Kerk verschijnt de canonieke vistiatie als een effectief instrument om de ketterijen en schisma’s een halt toe te roepen die de eerste christelijke gemeenschappen belaagden.

Wat het normenstelsel in dezen betreft, de eerste canonieke normen die de pastorale visitaties regelen, gaan terug tot het concilie van Tarragona in 516, hoewel zij als universele normen niet eerder dan de Karolingische tijd (12e eeuw) zullen verschijnen. De verwijzingen hiernaar in het Decretum Gratiani en in andere teksten van het Corpus Iuris Canonici zijn talrijk en dit maakt het mogelijk te spreken van een gewone praktijk van de apostolische visitatie tussen de 12e en 16e eeuw.

Na het concilie van Trente in de 16e eeuw waren er van Pius V tot Gregorius XIII talrijke interventies van pauzen die visitatoren naar de bisdommen stuurden om erover te waken dat de conciliedecreten in praktijk werden gebracht. In latere tijden vaardigden de pausen verschillende apostolische visitatoren af om kwesties op te lossen die hun hetzij in de bisdommen, hetzij in de kloosters ter harte gingen[3].

In de laatste dertig jaar zijn er verschillende apostolische visitaties verordend die de aandacht van heel de wereld hebben getrokken: aan de seminaries van de Verenigde Staten is twee maal een visitatie gebracht, het eerste van 1981 tot 1988, dat werd afgesloten met een eindrapportage; het tweede van 2002 tot begin 2009, dat werd beëindigd met de publicatie van de eindrapportage op de site van de bisschoppenconferentie van de Verenigde Staten.

In 2004 was er een apostolische visitatie aan het bisdom Sankt Pölten in Oostenrijk en het seminarie van hetzelfde bisdom. In 2007 was er de visitatie aan de kerkelijke beweging Miles Jesu, die was opgekomen in de Verenigde Staten.

In 2008 begon de apostolische visitatie aan de instituten van vrouwelijke religieuzen in de Verenigde Staten en voor het realiseren hiervan werd een religieuze benoemd als visitatrice.

In 2009 was het religieuze instituut Legionari di Cristo onderwerp van een visitatie. In 2010 werd dat aan Ierland verordend[4].

Op grond van de hierboven aangeroerde geschiedenis zien wij dat de pausen in de loop van de eeuwen dit bijzondere instrument hebben gebruikt in kerkelijke conflictsituaties of bijzonder problematische situaties.

De functie van toezicht van de paus

Kardinaal Santos Abril y Castelló, Apostoliche Visitator voor Ciudad del Este

De apostolische visitatie moet geplaatst worden binnen de functie van toezicht van de Kerk, die “inherent” is “aan de bestuursmacht, die als algemene doelstelling heeft de maatschappelijke structuur van de Kerk te regelen, evenals de toestand en de activiteit van de gelovigen overeenkomstig het doel dat haar eigen is. Meer specifiek is de bestuursmacht erop gericht de kinderen van God de verenigen in een broederlijke, door de Heilige Geest bezielde eenheid”[5].

Deze geestelijke gemeenschap heeft een uiterlijke en zichtbare, maatschappelijke en juridische kant.

“Wij leven in het stelsel van de menswording. Ook de eucharistische eenheid met eenzelfde eucharistisch offer is, omdat het sacramenteel is, zichtbaar, doeltreffend teken van de onzichtbare” eenheid met de Verlosser en met de christenen in eenheid met dezelfde Heer. Deze eenheid van heel het mystiek lichaam van Christus, die de eucharistische eenheid symboliseert en verwezenlijkt, is de kerkelijke eenheid ... In heel haar draagwijdte is de kerkelijke eenheid intern en extern, individueel en maatschappelijk ... [en] kan worden beschreven met uitdrukkingen die zijn ontleend aan de constitutie LG (8; 10; 14; cann. 96; 205 van CIC), als de eenheid van de gelovigen in Christus door de Geest, uitermate veelbetekenend en gehandhaafd door de banden van de geloofsbelijdenis, de sacramenten en het bestuur zelf. Een drievoudige corporatieve band, die voortkomt uit de Geest en waarin men verenigd moet blijven. De derde van de banden, die maatschappelijk de eenheid in haar extern aspect voorstellen, is nu juist de zogenaamde hiërarchische (en ook juridische) band. Het is de band van de relatie van gezag en gehoorzaamheid met Petrus en de andere apostelen, met de bisschoppen en de paus”[6].

De munus regendi, de bestuurstaak, heeft voor de paus van Rome een bijzondere betekenis: “Het brengt voor de paus de plicht met zich mee de hele christenheid te besturen voor het bereiken van het bovennatuurlijke doel ervan en in de hoogste mate te beschikken over de volheid van de macht: de wetgevende macht, de juridische macht en de uitvoerende macht of het bestuur ... Maar ten opzichte van de particuliere Kerken moet de paus juist krachtens zijn bijzonderheid en de autonomie in het bijzonder zijn eenheid stichtende zending uitoefenen, en dit doet hij in twee richtingen: de ene, die komt van Rome en die bestaat in de persoonlijke visitaties die de pausen vanaf Paulus VI gewoon zijn af te leggen met het doel de bezochte volken te bevestigen in het geloof, evenals ook in het zenden van pauselijke legaten, of ook van buitengewone visitatoren: de andere ... bestaat in het bezoek ad limina dat de bisschoppen aan hem brengen”[7].

Binnen het kader van de bestuursfunctie van de paus wordt zo bepaald wat de aard van de functie van toezicht die de paus uitoefent door middel van de instrumenten die hij kiest, over heel de Kerk: “Toezicht wordt in deze optiek verstaan als onschatbaar preventief middel om problemen te vermijden en als middel om te onderzoeken hoe men op een adequate wijze kan komen tot een onderscheiden van de verschillende situaties, een onderscheiden dat een doel is en overeenkomt met de natuur van de Kerk ... Op universeel niveau is het waken over heel de Kerk de taak van de paus (can. 331-335), die zich bedient van de Romeinse Curie om kwesties van de universele Kerk in naam en met gezag van de paus te behandelen”[8].

In overeenstemming met hetgeen hierboven is gespecificeerd, wordt in het perscommuniqué van 2 juli 2014 van de apostolische nuntiatuur van Paraguay verhelderd dat de aanleiding van de apostolische visitatie dat daar wordt aangekondigd, de “bezorgdheid” van de paus is “met betrekking tot de pastorale leiding van de universele Kerk ... om bijstand te verschaffen voor het welzijn van de locale Kerk” van Ciudad del Este, die het specifiek onderwerp is van deze bezorgdheid. Wij vinden in deze tekst weer de uitdrukkingen die betrekking hebben op de functie van toezicht van de paus voor de eenheid van het lichaam van de Kerk.

Wanneer wij de termen van de tekst zelf onderzoeken, dan dienen er nog twee nader onderzocht te worden: “apostolisch” en “visitatie”.

De canonieke betekenis van “apostolisch”

Mgr. Eliseo Antonio Ariotti, Apostolische Nuntius van de Heilige Stoel in Paraguay

“Apostolisch” heeft betrekking op de toestemming van de Apostolische Stoel aan bepaalde personen een officieel bezoek te verwezenlijken. Op grond van de kwalificatie “apostolisch” handelt de visitator, dat wil zeggen de persoon die voor deze visitatie is aangewezen, in naam van de paus of een van de eenheden die deel uitmaken van de Romeinse Curie (vgl. can 361).

De benoeming van een apostolisch visitator is van nature van voorbijgaande aard, heeft een specifiek doel en wordt afgesloten, wanneer dit is bereikt. In het algemeen wordt een visitator gestuurd of ad inquirendum tantum et referendum (alleen om te onderzoeken en het bevoegde gezag te informeren), of ad inquirendum et exequendum (om te onderzoeken en te handelen, dat wil zeggen veranderingen aan te brengen of straffen op te leggen).

De verantwoordelijkheden, de bevoegdheid, het doel en de te gebruiken middelen zijn gespecificeerd in het decreet dat de apostolische visitator of visitatoren benoemt voor een van deze twee doeleinden[9].

In het perscommuniqué in kwestie worden, evenmin als de doeleinden, de termen van het mandaat niet gespecificeerd. Wij weten dus niet met zekerheid met welke taken de visitatoren, die handelen op specifiek verzoek van de paus, zijn belast: komen zij om te onderzoeken en het hoogste gezag te informeren of komen zij om te onderzoeken en ook in te grijpen?

Overeenkomstig hetgeen wij tot nu toe hebben gezegd, is het niet mogelijk een conclusie te trekken aangaande het geval zonder de tekst van het pauselijk mandaat in handen te hebben. Hoewel het duidelijk een bijzonder ingrijpen van de Heilige Stoel betreft en ook als er de laatste tijd met een zekere regelmaat gebruik van is gemaakt, zou iedere conclusie in dezen alleen maar een veronderstelling zijn.

Wat wij wel kunnen blijven doen, is de canonieke betekenis van “apostolische visitatie” verder uitdiepen om de aard en het doel ervan beter te begrijpen.

De canonieke betekenis van “apostolische visitatie”

De betekenis van de uitdrukking “apostolische visitatie” past in de ruimere betekenis van een canonieke visitatie in het algemeen.

“Een officiele of canonieke visitatie wordt door de canonist uit de 17e eeuw Augustín Barbosa als volgt beschreven: ‘Visiteren is niets anders dan een onderzoek doen aangaande excessen en nalatigheden, afkeuren wat men daaraan ontdekt, corrigeren met de geëigende middelen en behoeden of, indien noodzakelijk, tot de oorspronkelijke toestand ervan terugbrengen van het in acht nemen van de verplichtingen jegens betreffende persoon en zoals dat de omstandigheden vereisen’”[10].

Volgens een auteur uit de 19e eeuw, Gaetano Moroni, wordt een apostolisch visitator voorgesteld voor een bijzonder bezoek aan een bisdom, een Kerk, een godsdienstige plaats of een vroom instituut, een religieuze orde of een mannelijke of vrouwelijke congregatie per afvaardiging door de paus. De apostolische visitatie heeft “als hoofddoel de gang van zaken van het geheel te verkennen, het nakomen van de discipline en de gedeeltelijke statuten, de voortgang van het economisch beleid om van daaruit alles wat ontaard is, opnieuw te ordenen, misbuiken te verwijderen en de juiste voorzieningen te decreteren ... Een pauselijke visitator heeft zeer ruime pauselijke bevoegdheden, hem toegekend met een apostolische ‘breve’ (een pauselijke brief, n.v.r.); en wanneer het bestuur van het bisdom, van de kerk, van welk vroom instituut dan ook is gereorganiseerd, de passende decreten zijn uitgevaardigd, wordt de apostolische visitatie afgesloten ... Een apostolische visitator is een kardinaal, een bisschop en een andere prelaat en een geestelijke van zowel de seculiere, als de reguliere orde”[11]. Pausen vaardigen ook visitatoren af voor reguliere ordes of religieuze congregaties, een abdij, mannen- of vrouwenklooster, religieuzen van een instituut anders dan het bezochte[12].

Mgr. Milton Luis Tróccoli Cebedio, Apostoliche Visitator voor de seminaries van Ciudad del Este

Vanuit theologisch standpunt bezien heeft de visitator de taak de band te versterken tussen de Heilige Stoel en een ondergeschikte eenheid, bijvoorbeeld tussen de Apostolische Stoel en een bisdom, of tussen de Apostolische Stoel en een religieus instituut.

Het feit dat het petrinisch ambt wordt uitgeoefend tot welzijn en nut van de universele Kerk en dat de Kerk van Rome “de universele vergadering van de liefde voorzit en dus de liefde dient”, verklaart waarom de paus “ altijd de zorg op zich heeft genomen voor de problemen van de particuliere Kerken, die hem door de bisschoppen worden voorgelegd of hem op een andere wijze bekend zijn geworden, opdat hij na er beter kennis van te hebben genomen de medebroeders in het geloof kon versterken krachtens zijn ambt van plaatsvervanger van Christus en herder van heel de Kerk”[13].

De apostolische visitator handelt als zodanig in naam van de Apostolische Stoel om de eenheid van de christengelovigen onder elkaar, van de bisschoppen onder elkaar en met de paus en de eenheid van de Kerk te bevorderen. Daarom heeft de apostolische visitator een directe relatie met het gezag van de paus en neemt hij bij pauselijk mandaat deel aan de uitoefening van de jurisdictie of het bestuur van de Kerk. Hoewel de paus de macht heeft om door middel van de benoeming van een apostolisch visitator tussenbeide te komen, moet genoemde tussenkomst ten dienste blijven staan van de Kerk als gemeenschap en moet deze worden uitgeoefend in bijzonder moeilijke en kritische omstandigheden, waarin andere, meer gewone middelen onvoldoende blijken of wanneer er gevaar van schade of scandalum bestaat[14].

Maria Cristina Forconi

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

 

______________________

[1] Vgl. El Papa dispone visita apostólica a la diócesis de Ciudad del Este en Paraguay, in http://www.aciprensa.com/noticias/el-papa-dispone-visita-apostolica-a-la-diocesis-de-ciudad-del-este-en-paraguay-58627/#.U7xomk1OVb8 h

[2] Vgl. R. J. Kaslyn, Visitador Apostólico, in Instituto Martín de Azpilcueta, Facultad de Derecho Canónico Universidad de Navarra, Diccionario General de Derecho Canónico, VII. (Rite dispositus - Žužek, Ivan). Obra dirigida y coordinada por J. Otaduy - A. Viana - J. Sedano, Universidad de Navarra - Thomson Reuters Aranzadi, Cizur Menor (Navarra) 2012, 939.

[3] Vgl. J. Landete Casas, Visita canónica, in Diccionario General de Derecho Canónico…, 933-934; cfr. Visitatore Apostolico, Visitator Apostolicus, in Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica da S. Pietro sino ai nostri giorni, IV. Compilazione di G. Moroni romano, Ediz. G. Moroni, Venezia 1840, 135-137.

[4] Vgl. R. J. Kaslyn, Visitador Apostólico, in Diccionario General de Derecho Canónico…, 940-941.

[5] F. Fabene, Vigilancia [Derecho y deber de], in Diccionario General de Derecho Canónico…, 902-903.

[6] C. Corral, Chiesa cattolica (Ecclesia catholica), in Nuovo Dizionario di diritto canonico. A cura di C. Corral Salvador - V. De Paolis - G. Ghirlanda, San Paolo, Cinisello Balsamo (MI) 1993, 164-165.

[7] C. Corral, Romano pontefice (Romanus pontifex), in Nuovo Dizionario di diritto canonico…, 933-934.

[8] F. Fabene, Vigilancia [Derecho y deber de], in Diccionario General de Derecho Canónico..., 903.

[9] Vgl. R. J. Kaslyn, Visitador Apostólico, in Diccionario General de Derecho Canónico…, 939-940.

[10] R.J. Kaslyn, Visitadór Apostólico, in Diccionario General de Derecho Canónico..., 939. Volgens de definitie van Gaetano Moroni, is “Apostolische visitatie”: het bijzondere bezoek dat de paus een apostolisch visitator of meer apostolische visitatoren toevertrouwt, aan een bisdom of verschillende bisdommen, dat wil zeggen hun kerken, bevoorrechte altaren, kapellen of oratoria, mannen-, vrouwenkloosters, ... seminaries, ziekenhuizen ... en alle andere plaatsen van vroomheid om de praktijk, de interne discipline ervan, het vervullen van vrome legaten van missen, verjaardagen en andere verplichtingen die voortvloeien uit vrome erfenissen, te leren kennen en om het besturen ervan door te lichten. Om te onderzoeken of de kerkelijke discipline door de seculiere en reguliere geestelijkheid in acht wordt genomen ... Om welk ontstaan misbruik dan ook te verwijderen met nuttige maatregelen en voorschriften van decreten. Om weer de geboden van God en de Kerk van kracht te laten worden. Om de geesten te verlichten, te beschermen tegen nieuwe en verderfelijke dwalingen”, Visitatore Apostolico, Visitator Apostolicus, in Dizionario di erudizione..., 105.

[11] Visitatore Apostolico, Visitator Apostolicus, in Dizionario di erudizione…, 134.

[12] Vgl. Visitatore Apostolico, Visitator Apostolicus, in Dizionario di erudizione…, 135.

[13] Johannes Paulus II, apostoliche constitutie Pastor Bonus, Inleiding, nr. 2.

[14] Vgl. R. J. Kaslyn, Visitador Apostólico, in Diccionario General de Derecho Canónico…, 940.

 

03/08/2014