Jaar van de Priester/12


De priester en de "wetenschap van de liefde"


In het leven van vele priesters kan worden vastgesteld dat studiewerk beschouwd wordt als een activiteit die weinig nut met zich meebrengt en weinig te maken heeft met de pastoraal en haar uitdagingen. De priesters die wel de mogelijkheid hebben om te studeren, boeken en documenten te lezen, beperken zich maar al vaak tot een soort van oppervlakkige wetenschap. Zij beperken zich tot het analyseren van een probleem, al dan niet tot op een bepaalde hoogte. Ze lezen bijvoorbeeld zaken die hen helpen om te antwoorden op dringende noden, waaronder het voorbereiden van een homilie, een ontmoeting, of een actueel probleem waarover iedereen het heeft. Zo komen we tot de vraag welke kennis de priester nodig heeft om zijn dienst aan het Evangelie uit te oefenen.

Paus Benedictus XVI heeft in zijn homilie naar aanleiding van de opening van het Jaar van de Priester in de Sint-Pietersbasiliek een richting aangetoond betreffende zaken die de moeite lonen om uitgediept te worden. De Paus onderlijnt dat "om bedienaars te zijn in dienst van het Evangelie studie en een degelijke en permanente pastorale opleiding zeker nuttig en nodig zijn, maar dat de 'wetenschap van de liefde' die men slechts leert van 'hart tot hart' met Christus is nog noodzakelijker is"[1].

In een eerste reactie zou deze uitdrukking kunnen leiden tot een onderscheid tussen een affectieve theologie en een rationele theologie. H.U. von Balthasar, in zijn essay "Theologie en heiligheid" in Verbum Caro[2], beschrijft een modern dualisme tussen aan de ene kant een dogmatiek die gescheiden is van de geloofservaring en aan de andere kant een sentimenteel en modern devotioneel begrijpen van het geloof. De uitdrukking "wetenschap van de liefde" opgevat vanuit het begrip "van hart tot hart" met Christus, zoals Benedictus XVI deze gebruikt, reproduceert dit dualisme niet maar plaatst zich in de lijn van de monastieke traditie. In deze monastieke traditie vormen het verlangen naar God en de liefde voor de studie een geheel en zijn ze het fundament van de ware wetenschap[3].

De liefde voor de Schrift en het verlangen naar God

Om de uitdrukking "wetenschap van de liefde" te begrijpen is het interessant om enkele passages uit het discours van paus Benedictus XVI van 12 september 2008 in Parijs voor de geest te halen. Het betoog van de Paus ging over de monastieke oorsprong van de westerse theologie en over de wortels van de Europese cultuur[4].

Het doel van de monniken, zoals paus Benedictus XVI duidelijk maakte, was de zoektocht naar God. In een tijd waarin niets leek stand te houden, concentreerden ze zich op het meest essentiële, d.w.z. "zich inspannen om te vinden hetgeen altijd zal blijven en waarde heeft, namelijk het Leven zelf"[5]. Omdat ze christenen waren, leidde hun zoektocht niet naar de absolute duisternis. Het was God zelf die de Weg toonde met behulp van wegwijzers. De taak van de monniken bestond uiteindelijk hierin: deze wegwijzers vinden en hen te volgen. Het Woord van de Heer, zoals we het vinden in de Schrift, was de 'Wegwijzer' voor hen.

De zoektocht naar God - aldus de Paus - is intrinsiek verbonden met een cultuur van het "woord". Het verlangen naar God, le désir de Dieu, sluit dus tevens l'amour des lettres, een liefde voor het woord, in. "Omdat in het Bijbelse Woord God naar ons toe stapt en wij naar hem toestappen, is het nodig dat wij leren binnentreden in het geheim van de taal, haar structuur begrijpen en haar manier van zich uit te drukken. Juist omwille van onze zoektocht naar God zijn de profane wetenschappen belangrijk omdat ze de wegen van de taal leren"[6]. "Omdat de zoektocht naar God de cultuur van het woord eiste - gaat de Heilige Vader verder - behoort de bibliotheek tot het klooster. Ze duidt de wegen aan naar het woord met als laatste bedoeling dat de mens God leert dienen"[7].

De 'vorming van het verstand' resulteert uiteindelijk in het vermogen van de mens om te midden van alle woorden het Woord te onderscheiden.

Tenslotte - zei de Paus - het Woord van God brengt ons tot de dialoog met God zelf. God die in de Bijbel spreekt, leert ons hoe we met Hem kunnen spreken. In het bijzonder in het boek van de Psalmen schenkt Hij ons de woorden waarmee wij "ons leven met zijn ups en downs voor Hem kunnen brengen en ons eigen leven tot een beweging naar Hem toe kunnen omvormen"[8].

De "wetenschap van de liefde"

Bij een andere gelegenheid door de figuur van Guillaume van  Saint-Thierry[9]  in het licht te stellen verdiept Benedictus XVI het thema van de beweging naar God door middel van het begrip "liefde", de oorspronkelijke energiebron die de mensenziel beweegt. "De menselijke natuur bestaat in zijn diepste essentie uit liefhebben. Uiteindelijk wordt aan iedere mens één enkele taak toevertrouwd: leren liefhebben, oprecht, waarachtig, onbaatzuchtig"[10].Guillaume van  Saint-Thierry

Om over de liefde tot God te spreken, moet men rekening houden met het belang van de affectieve dimensie. "Eigenlijk - drukt Benedictus XVI zich uit - is ons hart van vlees en als wij God beminnen die de Liefde zelf is, hoe zouden wij dan in deze relatie met de Heer onze heel menselijke gevoelens zoals tederheid, gevoeligheid, fijngevoeligheid niet uitdrukken? Door mens te worden heeft de Heer zelf ons met een hart van vlees willen liefhebben!"[11].

Deze gevoeligheid typisch voor de mens staat niet in tegenstelling met het verstand. Integendeel, ze loutert en begeleidt het verstand. Inderdaad, de liefde heeft "nog een andere belangrijke eigenschap: zij verlicht het verstand en stelt in staat God beter en dieper te kennen en in God, de mensen en gebeurtenissen"[12].

De menselijke kennis die alleen voortkomt uit de zintuigen en het verstand verkleint de afstand tussen onderwerp en voorwerp, tussen gij en ik, maar neemt hem niet weg. Liefde daarentegen brengt aantrekking en gemeenschap voort, tot en met transformatie en assimilatie tussen het onderwerp dat bemint en het beminde voorwerp. "Deze wederkerigheid van genegenheid en sympathie laat dan een veel diepere kennis toe dan degene die alleen het werk is van het verstand. Zo kan men een bekende uitspraak van Willem begrijpen: 'Amor ipse intellectus est' - 'in zich, is de liefde reeds een principe van kennis'"[13].

Zonder sympathie kunnen we niemand en niets kennen. En dat geldt vooral in de kennis van God en Zijn mysteries die de bekwaamheid van ons verstand overstijgen: men kent God als men Hem bemint! 

De Heilige Vader benut de monastieke traditie ten volle volgens dewelke "het sleutelwoord niet meer is quaeritur (het intellectuele zoekwerk), maar desideratur (het verlangen van het hart); niet meer sciendum (abstracte kennis) maar experiendum (de ervaring)"[14].

In het eerste Sermoen over het Hooglied benadrukt Sint-Bernardus expliciet dat "alleen de zalving kan zo een Lied aanleren, en slechts de ervaring kan het bijbrengen. Diegenen die er geen ervaring van hebben, mogen ze van verlangen branden, niet zo zeer om te kennen, maar wel om het te kunnen ervaren"[15].

De echte kennis van God bestaat hierin: een persoonlijke en diepe ervaring van Jezus Christus en van zijn liefde hebben. En dat geldt in het bijzonder voor ons priesters. Want alleen wie Jezus van "hart tot hart" ontmoet en met hem omgaat kan zijn nabijheid, zijn vriendschap en zijn liefde ervaren. Hij kan Hem steeds meer kennen en beminnen en daardoor gids voor de mensen zijn.

Zie hier de reden waarom "de wetenschap van de liefde" zo broodnodig is voor het uitoefen van ons ambt ten dienste van het Evangelie. Zo wordt ook studie, gevoed door het van "hart tot hart" met Christus, echte wijsheid die verlicht.

Maurizio Fomini


________________________

 [1] Benedetto XVI, Omelia pronunciata in occasione dell'apertura dell'Anno Sacerdotale (19 giugno 2009), in www.vatican.va
[2] Vgl. H.U. von Balthasar, Verbum Caro. Saggi teologici I, Morcelliana, Brescia 1968, 200-229.
[3] Jean Leclercq, grote kenner van Sint-Bernardus van Clairvaux, heeft een boek geschreven waarin hij al de monastieke wijsheid, een mengsel van studie, gebed en handwerk, samenvat. In de Franse versie is het boek getiteld: L'amour des lettres et le désir de Dieu, Les Editions du Cerf, Paris 1957; en in de Italiaanse versie: Cultura umanistica e desiderio di Dio. Studio sulla letteratura monastica del Medio Evo, Sansoni Editore, Firenze 1965. We citeren van uit deze laatste versie.
[4] Benedetto XVI, Incontro con il mondo della cultura al Collège des Bernardins (12 settembre 2008), in www.vatican.va
[5] Benedetto XVI, Incontro con il mondo della cultura..., in www.vatican.va
[6] Benedetto XVI, Incontro con il mondo della cultura..., in www.vatican.va
[7] Benedetto XVI, Incontro con il mondo della cultura..., in www.vatican.va
[8] Benedetto XVI, Incontro con il mondo della cultura..., in www.vatican.va
[9] Biograaf en vriend van Sint-Bernardus. Hij koesterde een grote waardering voor hem.
[10] Benedetto XVI, Udienza Generale (2 dicembre 2009), in www.vatican.va
[11] Benedetto XVI, Udienza Generale..., in www.vatican.va
[12] Benedetto XVI, Udienza Generale..., in www.vatican.va
[13] Benedetto XVI, Udienza Generale..., in www.vatican.va
[14]Jean Leclercq, Cultura umanistica e desiderio di Dio..., 6.
[15]Jean Leclercq, Cultura umanistica e desiderio di Dio..., 6-7.

28/05/2010