Italiano Español Nederlands Français
Home arrow Uitdiepingen arrow Nihilisme, jihad, gender
Afdrukken Verzenden naar een vriend

Uitdiepingen



NIHILISME, JIHAD, GENDER

  Een originele analyse


 

Het komt niet spontaan bij iemand op verband te leggen tussen nihilisme, een modern verschijnsel dat instinctief met de "dood van God" wordt geassocieerd, en het archaïsme van de ideologie waardoor de daders van de aanslagen van islamitische origine zich laten inspireren. Dit verband ontdekt te hebben is de verdienste van het laatste boek van François Guéry, decaan van de Faculteit Filosofie van de Universiteit van Lyon, met de titel: Archéologie du nihilisme[*].

De verwijzing naar de archeologie wordt gerechtvaardigd vanuit etymologisch standpunt: archeologie is "wetenschap van het begin, arché". Guéry gaat inderdaad op zoek naar het begin van het begrip nihilisme met het doel het uit de ambiguïteit die het vaak omgeeft, te halen. Men rechtvaardigt het ook vanuit methodologisch standpunt: zoals een archeoloog die fragmenten opgraaft, de boven elkaar liggende lagen ontdekt, reinigt en catalogiseert, onderscheidt Guéry minutieus de opeenvolgende manifestaties van het nihilisme, vanaf de oorsprong tot vandaag en gaat daarbij door de literatuur, de filosofie en de geschiedenis heen.

Wrok en afwijzing van de erfenis

Om het nihilisme te begrijpen is het vóór alles dus noodzakelijk tot de oudste manifestatie ervan terug te keren. De eerste nihilist is niet een revolutionair van vlees en bloed en ook geen filosoof, maar een personage dat komt uit de pen van Toergenjev: het is Bazarov in Vaders en zonen. Het feit is bekend, maar, zo stelt Guéry, de zware verhandelingen die vanaf Nietzsche het nihilisme hebben geanalyseerd of getheoretiseerd, hebben er alleen maar weinig haastige regels aan gewijd, als ware de omstandigheden bij het ontstaan louter bijkomstig. En de titel van de roman preciseert daarentegen de fundamentele coördinaten van het nihilisme: een breuk tussen vaders en zonen, het verwerpen van de wereld, zoals het altijd is geweest, een wil om nee te zeggen. Aan wie het hem vraagt, antwoordt Bazarov dat hij niet weet wat hij wil: voor hem is het voldoende te vernietigen, het zal aan een andere generatie zijn op te bouwen.

Het kader van de intrige van Vaders en zonen is het tsaristische Rusland op het ogenblik dat het wil verwesteren, zich wil moderniseren en democratiseren, in het bijzonder door de lijfeigenschap af te schaffen. Uit deze omverwerping van een duizendjarige orde komen de nihilisten voort. Zij keuren de oude maatschappij niet goed, maar evenmin de staat die aan het ontstaan is, waar naar hun mening alles verandert, opdat niets verandert, zoals men leest in een andere grote roman, De Tijgerkat, die gebeurtenissen, zeker, in een ander land, maar uit dezelfde tijd beschrijft. Hun positie is noch deze, noch die. Zij worden verteerd door wrok, woede om niet deel te hebben aan de nieuwe mogelijkheden van een stralende wereld.

"Komt dat misschien zo vraagt Guéry zich af , omdat de modernisering in de 19e, evenals in de 20e eeuw, verborgen als een tegengif, geweld vol haat en moordzucht voorbrengt dat geen stap wil terugdoen, maar een sprong voorwaarts in een onbekende toekomst, waar heel het heden als bij een aardbeving op zijn kop wordt gezet?".

De sprong vooruit willen ook de islamitische terroristen: "11 September: een ontkenning die aan de gang is, een naar beneden gekeerde duim ten opzichte van de wereld zoals zij is, een verdict: het niets!". Met de nihilisten die de koets van tsaar Alexander II op 13 maart 1881 opblazen, "zijn er talrijke overeenkomsten: de nauwgezetheid en de lange duur van de voorbereidingen en het feit dat moord tegelijkertijd de zelfmoord is van de moordenaars. Voor het vermoorden van de tsaar het samenstellen van een statistiek van de manier waarop hij zich verplaatste, een topografie van de gevolgde parcoursen; voor 11 september het leren besturen, het afstemmen op de frequentie van de torens die moesten worden getroffen, het beheersen van alle complexe aspecten van de commerciële luchtvaart. Er is niet alleen tijd en geduld nodig, maar ook hardnekkigheid, volharding in het bewaren van het geheim, zowel extern als intern: het uitschakelen van persoonlijke gevoelens behalve dat van een koude, gekoesterde, als vastberadenheid beleefde haat".

De roman van Turgenev gaat een twintigtal jaren vooraf aan de moord op de hervormingsgezinde tsaar, met wie ook de modernisering van een maatschappij die in het verleden is blijven steken, ook werd geliquideerd, voordat deze nog vorm kreeg. Zoals Werther bij Goethe generaties romantische jongeren door nabootsing tot zelfmoord had gebracht, zo heeft Bazarov van Turgenev een koninklijke afstamming. De fictie van de roman is vooruitgelopen op de realiteit.

Overigens sterft minder dan een maand voor de moord op de tsaar Dostojevski, die in zijn werken de psychologie van een nihilist heeft geanalyseerd, daarbij voortdurend puttend uit de kroniek van zijn tijd: in het bijzonder maakt de intrige van Boze geesten (Demonen) zich niet los van wat de pers berichtte over de misdaden van een groep terroristen. En de hoofdrolspeler van Aantekeningen uit het ondergrondse Ordinov zegt: "Je weet wat ik wil: dat alles wordt vernietigd, alles, alles". Of: "Als ze mij de keuze gaven tussen de mensheid en een kop thee, zou ik de thee kiezen".

Wat Raskolnikov in Misdaad en straf (Schuld en boete) betreft, is de moord op een oude woekeraarster voor hem een middel om wraak te nemen op een maatschappij die hem negeert en van hem een te verwaarlozen figurant heeft gemaakt: een schandelijk wraak, zeker, tenzij zij zich bekleedt met het aura van een daad van gerechtigheid. Haat en verachting van de ander, sluwheden, leugens, manipulatie en ten slotte misdaad: ook al ontbreekt er nog het bindmiddel aan dat er een zegevierende revolutionaire beweging van zal maken, deze ingrediënten passen in het oorspronkelijke recept van het door Dostojevski beschreven nihilisme. In een aangepast recept verschijnen dezelfde ingrediënten weer in het jihadisme.

Het dagelijkse nihilisme van het Westen

Wanneer de tsaar wordt gedood, is Nietzsche zijn De vrolijke wetenschap aan het schrijven. De heiligschennende moord op de caesar (tsaar) krijgt daarin een grootste status. Het is de dood van God, voor de eerste keer juist geformuleerd in aforisme 125. De wereld staat op zijn kop: het is "de omkering van de waarden", die als premisse de verwoesting van de "oude waarden" heeft.

Het verleden, de autoriteiten en morele voorschriften ervan de rug toekeren: het nihilisme wordt, als verwerping van een erfenis, de ethos van het Westen. Ook de erfenis van een verleden dat wordt gekenmerkt door een geleidelijke bekrachtiging van de rechten van de mens, is onverdraaglijk en daaruit komen de totalitaire systemen van de 20e eeuw voort.

Maar tegenwoordig is volgens Guéry niet de dood van God, die overigens "meer inkt dan tranen heeft doen vloeien" het bolwerk van het nihilisme, maar het heersen van een techniek die de mens uitbant. De wereld verdwijnt in het berekenbare, het beheersbare.

Als men een aanwijzing voor de vitaliteit van het nihilisme zou zoeken, "dan zou men dat moeten zoeken aan de kant van de ecologische misdaden", in het plunderen van de planeet door een kereltje dat de plaats van God heeft ingenomen.

Zelfs de mode laat "de omkering van de waarden" van Nietzsche zien. Gegeven dat Amerikaanse gedetineerden geen riem en schoenveters dragen, biedt de mode min of meer gescheurde broeken aan die ondergoed laten zien en op schoenen met losse veters hangen, terwijl tatoeages, piercings en andere verminkingen het beeld oproepen van piraten en holbewoners. Men moet vermijden dat men respectabel en "beschaafd" is.

En als de mode iets te "laag" is, kan men de blik verplaatsen "naar omhoog", naar de kunst, als het nog zin heeft zich vast te klampen aan het paradigma hoog-laag. De hedendaagse kunst wordt nu juist gekenmerkt door een omverwerping van de waarden, zoals wordt geïllustreerd door een van haar meest karakteristieke werken, de Fontaine van Duchamp: een urinoir, of een fontein op zijn kop, aanvaard als een werk voor een museum. Een urinoir en de Sixtijnse Kapel worden op hetzelfde niveau geplaatst, zoals de menselijke figuur wordt gereduceerd tot een gedrocht.

De enige waarde waartoe men zijn toevlucht kan nemen en die het nihilisme heeft overleefd, is de gezondheid (en Bazarov was al een arts). Maar de moderne geneeskunde is niet die van een relatie tussen arts en patiënt, van de Camus van De pest, maar die van de preventie en de planning, die bestaat uit een politiek van gezondheidszorg die vóór de geboorte begint. Het is machtswil die eugenetica en geneeskunde steeds meer met elkaar verbindt.

Het is niet alleen een afwijzing van de erfenis, maar ook van de erfelijkheid. Het seksuele verschil zelf wordt onderwerp van deze destructieve hardnekkigheid, omdat het als man en vrouw geboren worden wordt gevoeld als een onverdraaglijke beperking: "Een theorie heeft zich ermee belast in woord en geschrift af te schaffen wat de chirurgie niet massaal kan herstellen, het seksuele verschil". Op grond van de geschriften van Simone de Beauvoir heeft zich een constructivisme ontwikkeld waardoor alles wordt geconstrueerd, ook het geslacht. De maatschappij verandert zo in een demiurg die de erfenis van het historisch nihilisme herstelt.

Op de recente synode over het gezin heeft kardinaal Sarah gezegd: "Om een slogan te gebruiken, wij zitten tussen de genderideologie en ISIS". In het licht van het boek van Guéry, dat zowel het islamitische terrorisme als het seksuele constructivisme herleidt tot het nihilisme, is de synthese van de kardinaal scherpzinnig en is de impliciete analogie in zijn woorden niet zonder samenhang.

Michele Chiappo

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)



[*] F. Guéry, Archéologie du nihilisme. De Dostoïevski aux djihadistes, Grasset, Paris 2015, 256 pp.

 


26/05/2017

 
Website van de missionaire Gemeenschap Redemptor hominis