Avatar en de "ontdubbeling"

Wie in Afrika in de pastorale zorg werkt, in voortdurend contact met mensen, weet goed dat hekserij een dagelijkse problematiek is waarmee men geconfronteerd wordt. Vaak wordt ze een doodlopende weg, waaruit het moeilijk is weg te raken.

In Kameroen, waar ik meer dan dertig jaar woonde, is er nauwelijks een gebeurtenis die men "natuurlijk" kan noemen, omdat de zichtbare wereld niets anders is dan het opduiken van een onzichtbare wereld, immanent aan de natuur en aan het leven. Die onzichtbare wereld is als de "ware" realiteit die het lot van de zichtbare werkelijkheid en van de mensen bepaalt.

Wanneer een ziekte "vreemd" begint te worden vanwege zijn lange duur of de complicaties ervan, brengt de familie, nadat men naar een genezer gezocht heeft, de patiënt naar huis door te zeggen dat dit geen ziekte voor een ziekenhuis is, maar een ziekte voor het "dorp". Zo wordt uitgedrukt dat een medicijnman of tovenaar de zieke geraakt heeft. Wanneer iemand sterft op een moment of plaats die niet "verwacht" worden, zegt men dat "er geen dood bestaat zonder uitleg", namelijk dat een medicijnman hem doodde met zijn "magische" krachten.

Hier gaan de deuren open van een "ander" universum, waarin de werkelijkheid en de mens zelf zich opsplitsen: d.i. de wereld van hekserij, van dromen, van doden, de wereld van bovennatuurlijke wezens...

In dit "betoverde" universum kan ook de mens binnentreden in wie de macht van de ontdubbeling "gewekt" en werkzaam gemaakt is. Via zijn "ontdubbeling" (evu) heeft hij het vermogen om zich te bewegen in ruimte en tijd, zich te transformeren in een dier, op afstand dingen te verrichten.

Het leven van de mens speelt zich af dus op het kruispunt van deze werelden waaruit veel berichten en communicaties naar hem toekomen. Wanneer de mens tekenen ziet die vreemd lijken en waarvan de betekenis en het waarom hem ontgaan, dan beseft hij dat de onzichtbare wereld tot hem spreekt om informatie te leveren over zijn lot en over zijn leven, om hem een komende gunst of ramp aan te kondigen.

In het verleden was er de begoocheling dat een dergelijke visie over de mens en het universum alleen gekoppeld was aan de structuren van de traditionele samenleving. En die zou vanzelf geleidelijk verdwijnen door de komst van de "moderne" beschaving, en men zou zo tot die "onttovering van de wereld" komen waarover Max Weber sprak.

Dit is niet gebeurd. Zeker vanwege het feit dat het culturele weefsel dat deze visie als logische deductie voortbrengt niet werd aangetast. Ziekte en gezondheid, rijkdom en armoede, kennis en macht, succes en falen worden daardoor begrepen in termen van agressie en exorcisme, van genade en ongenade, geluk en ongeluk.

Inderdaad, de moderniteit en de onttovering van de wereld kwamen ook tot stand via een sterke strijd en gemaakte keuzes tussen magie, religie en wetenschap. Keuzes die gemaakt werden in het kielzog van de grote culturele controversen tussen het christendom en de heidense wereld, tussen natuurlijke magie en ceremoniële magie, tussen de nieuwe wetenschap en de magie, tussen het protestantisme en het opus operatum van de katholieke sacramenten, tussen de Europese samenleving van de zestiende en zeventiende eeuw en de hekserij in de tijd van de "heksenjacht".

Zeker is het probleem van de hekserij en de magie niet alleen een prerogatief van Afrika. In Frankrijk bv. zou 1 op 4 Fransen reeds op bezoek geweest zijn bij een waarzegger; jaarlijks bezoeken twee miljoen Fransen een ziener en 12,5% geeft toe regelmatig helderzienden of genezers te bezoeken. De jaarlijkse omzet van de ongeveer 50.000 professionele helderzienden en astrologen werden in 2006 geraamd op 3,2 miljard euro, d.w.z. ongeveer 15 miljoen consultaties per jaar^[1].

Maar interessant is niet alleen de omvang van dit verschijnsel. Opvallend is vooral de terugkeer van dit soort cultuur in ultra-ontwikkelde landen die al de postmoderniteit beleven. De noodzaak van een "her-betovering van de wereld"^[2] wordt steeds meer gevoeld in een Westerse wereld die de mislukking meemaakt van de zuiver rationele benadering van de realiteit om een zin aan het leven te geven.

Op een bepaalde wijze is het de technologie zelf, met haar visionaire effecten, die een terugkeer van de verbeelding naar het tijdperk van de magie veroorzaakt, waarbij wie dergelijke nieuwe technologieën ontwikkelt bijna een "miraculeuze" kundigheid verwerft om virtuele werelden, wezens en realiteiten tot stand te brengen^[3].

Kijkend naar het succes van een film als "Avatar", onderstreept de socioloog Maffesoli^[4] dat dit zonder twijfel een teken is van een nieuwe tijdsgeest (wat wordt bewezen door de miljoenen kijkers die de film hebben gezien of zullen zien). Dit is een fenomeen van onze tijd omdat het ons herinnert aan de prevalentie van de magie, of liever van de "techno-magie", die onder andere een teken van de "her-betovering van de wereld" is.

Sjamanisme, hekserij, latent heidendom, pantheïstisch mysticisme, dromerige sfeer van het fantastische, de tuin van Eden met de ongerepte natuur en de "edele wilde", de neuronale integratie tussen mens-machine-natuur..., alles is aanwezig. Het zijn verschijnselen van de postmoderne samenleving die meer en meer het dagelijks leven besmetten doordat ze allerlei dimensies erin betrekken: het schemerige licht van de gevoelens, de emotionele lading, het belang van de affectiviteit die in mythen, sprookjes en legenden werkt en waarrond de moderne "stammen" van het web zich verzamelen.

"Avatar" neemt de mythe over van een wezen in permanente wording, dat in staat is tot metamorfoses doorheen het licht-donker van de gevoelens en de emoties die de "verlichting" van de rede vervangen en doorheen de logica van de affectiviteit en de participatie de logica van de "identiteit" en het beginsel van de scheiding overnemen. En hier komen we terug, voegt Maffesoli eraan toe, op de oude figuur, op het onweerlegbaar archetype, op de "ontdubbeling"...

Net aangekomen... lijkt het dat ik terug ben in een cultuur waarin ik drie decennia lang werd ondergedompeld in Afrika.

Of het over de Afrikaanse "ontdubbeling" gaat of over de "ontdubbeling" van de postmoderne "Avatar," voor velen, vooral voor jonge mensen, worden deze "onzichtbare" en "virtuele" werelden plaatsen van ontsnapping uit het echte leven waardoor geen persoonlijke, vrije en verantwoordelijke keuzes gemaakt moeten worden.

Vanzelfsprekend met een klein verschil: daarginds bevindt men zich nog steeds in de "pre-moderniteit" en hier in de volle "post-moderniteit".

Het is verbazingwekkend hoe een woordspel met voorvoegsels "pre/post" eeuwen en eeuwen van afstand kan uithollen!

Giuseppe Di Salvatore

^[1] Vgl. Avez-vous déjà consulté un voyant ?, in http://jodap.typepad.com/jodap/2008/11/avezvous-déjà-consulté-un-voyant-.html.; Cfr. Un marché qui ferait vivre cent mille personnes, in http://www.lefigaro.fr/emploi/2007/02/27/01010-20070227ARTWWW90912-un_marche_qui_ferait_vivre_cent_mille_personnes_.php.

^[2] Vgl. M. Maffesoli, Le réenchantement du monde - Morales, éthiques, déontologies, Ed. Table Ronde, Paris 2007.

^[3] Vgl. A. Gilioli, Avatar e il reincanto dei cow-boys,

in http://gilioli.blogautore.espresso.repubblica.it/2010/01/10/avatar-e-il-reincanto-dei-cow-boys/#more-5819.

^[4] Vgl. M. Maffesoli, "Avatar", la tecno-magia che riporta alla "purezza",

in http://www.ilgiornale.it/cultura/avatar_tecno-magia_che_riporta_purezza/10-01-2010/articolo-id=412638-page=0-comments=1?&LINK=MB_T.