Italiano Español Nederlands Français
Home arrow Missionaire en spirituele profielen arrow De smaak van de trouw/3
Afdrukken Verzenden naar een vriend

Missionaire en spirituele profielen
 


 

DE SMAAK VAN DE TROUW/3

Leven en marteldood van de zalige zuster

Maria Clementina Anuarite Nengapeta


  
Veel aspecten van het leven van Anuarite, voorafgaande aan haar marteldood, laten zien hoe goed zij was voorbereid op deze gebeurtenis. Bij het presenteren hiervan trachten wij de menselijke en religieuze figuur van Anuarite dichterbij te brengen en te onderstrepen dat zij een model kan zijn voor jonge Afrikaanse meisjes[1], niet alleen op grond van de heldenmoed waarmee zij haar waardigheid als vrouw en bruid van Christus heeft bevestigd, maar ook om de dynamiek waarmee zij haar Afrikaans zijn en christelijke universaliteit heeft beleefd[2].

 

Wie de hand aan de ploeg slaat...

Ondanks de moeilijkheden in de communauteit die te wijten waren aan het overgaan van de leiding van de Belgische op de Congolese zusters, hield Anuarite van Jamaa Takatifu, haar religieuze familie. "Sommigen traden uit om in te treden bij de Europese Zusters Enfant Jésus/Kindsheid Jesu , maar zij wilde het niet"[3]. Zij weigerde zelfs ieder voorstel in die richting.

Geruchtmakend is een episode die duidelijk de diepte van de roeping van Anuarite laat zien en toont hoe zij ook haar cultuur wil te zuiveren en evangelisch weet te ziften.

Gedurende een vakantie ging Clementina haar moeder opzoeken. De familieleden zeggen dat zij nooit alleen ging, noch in het huis van haar vader meer dan een uur of twee per keer bleef. Toen haar moeder haar de gezinssituatie uiteenzette, deed zij haar het volgende voorstel: "Jij alleen kunt ons helpen. Verlaat het klooster, kom in Wamba lesgeven; jij zult even goed kunnen doen en ons bevrijden van de behoefte"[4].

Men moet voor ogen houden dat bij bepaalde soorten Afrikaanse gespreken men altijd een spoor moet zien van beslissingen die hogerop zijn genomen, op het niveau van de clan, door een grootmoeder, door een oom of in ieder geval door personen die het recht hebben om op bindende wijze hun standpunt op te leggen. Dat betekent dat, wanneer een dergelijk discours wordt geuit, degene voor wie het bedoeld is, geen andere keuze heeft: hij moet uitvoeren, wat de formulering en de geest van het "voorstel" ook is. In situaties als deze dient de crisis van zeer veel roepingen in de Bantoe-wereld te worden gezocht.

Op dit punt begon Anuarite aan een van haar stortvloeden aan woorden, die soms afgleden tot een licht stotteren, en viel haar moeder aan met het evangelie: "Wie de hand aan de ploeg slaat en zich omkeert...; wie Jezus wil volgen, moet stam, familie en alles achterlaten..." en allerlei citaten. En zij sloot af: "Als boetedoening voor de verleiding waaraan je mijn roeping hebt blootgesteld, zul je vandaag nog de rozenkrans bidden"[5].

Zij hield bij voorkeur van de zwakke

Wij zien hoe in Anuarite enerzijds het Bantoe-kenmerk van haar geestelijke geschiedenis in iedere omstandigheid van haar leven en in ieder onderdeel van haar ziel en haar activiteit naar boven komt; anderzijds houdt zij de waarden en de gebreken van Afrika voor ogen, accepteert zij de positieve waarden en doet deze opnieuw herleven, protesteert zij luidkeels tegen de anti-evangelische aspecten, zoals hekserij, en drukt deze de kop in.

Roerend is haar belangstelling voor Tipòlo, een psychisch gehandicapt meisje waarvan de ouders wreed waren gedood. Langzamerhand had in het dorp het idee postgevat dat zij het lot van de ouders had behekst, en zo was zij de zondebok geworden voor de mysterieuze misdaad. In dergelijke gevallen heeft de maatschappij van de clans als geneesmiddel de verdrijving, die de dood betekent.

Toen de zusters van Bafwabaka hierachter waren gekomen, namen zij het kind mee en trachten het een plaats te geven binnen hun internaat, maar zonder succes, omdat ook haar leeftijdgenoten de ideeën deelden van degenen die het hadden verdreven. Zuster Maria Clementina wilde met verlof van de directrice Tipòlo onder haar directe bescherming nemen door aan haar bijzondere zorg en uitleg te wijden[6].

Met haar voorbeeld veranderde zij zo de houding van de leeftijdgenoten van Tipòlo, die verder een rustig leven heeft geleid en in het zaligverklaringsproces een getuigenis heeft afgelegd[7].

Anuarite zette zich op dezelfde wijze in voor de zorg voor de mulattinnen en alle ulozi, dat wil zeggen de "kinderen die tovenaars werden genoemd", door de clans verdreven op grond van het boze oog en hekserij[8]. of met wat voor complex dan ook. Zo schreef zij in haar dagboek: "Om de angst voor de (twee) kinderen uit te bannen moet ik meer liefde ten opzichte van hen tonen. Als zij problemen hebben, bereid zijn hen te helpen"[9].

Deze houding van haar kwam derhalve niet voort uit een intellectualistisch standpunt ten opzichte van de cultuur, maar uit de liefde voor gezichten, concrete personen, "zij hield" immers "bij voorkeur van de zwakke"[10].

Als dochter van het woud die alles had gekregen, gaf zij nu alles met edelmoedigheid: haar liefde en met moeite opgebouwde cultuur. Betreffende getuigenissen zijn talrijk en unaniem: Anuarite was liefdadig en zij kwam de armen ook onder een tropische stortbui te hulp.

De identiteit van de nieuwe, zwarte mens

Voor een opbouw van een authentiek Afrikaans en een authentiek universeel christendom is de bijdrage van Anuarite die van een groot evenwicht. Men bedenke dat zij met de superieuren en de vormsters van de Jamaa, die zusters zijn van het Enfant Jésus van Nivelles, hartelijke, zelfs liefdevolle betrekkingen onderhield[11], vrij van minderwaardigheidscomplexen en gevoelens van ondankbaarheid.

Anuarite wijst iedere vorm van tribalisme binnen haar congregatie af en aanvaardt ten volle de komst van het onafhankelijk maken van Afrika. De dag waarop moeder Henriette Leloir de functie van Algemeen Overste aan de eerste Afrikaanse, moeder Lucie Kasima, afstond, tekent Clementina in haar agenda aan: "Wij hebben onze waardigheid gekregen op 1 en 26 juli 1961"[12].

Zwart Afrika heeft al indrukwekkende figuren gegeven zoals de martelaren van Oeganda, maar wij staan bij Nengapeta voor de eerste keer voor een explicitering van de maatschappelijk-culturele en innerlijke problemen ten overstaan van de verkondiging van het evangelie en de instelling van Kerk en klooster op het Afrikaanse continent.

Een fundamentele ondersteuning van deze explicitering is haar dagboek, dat in de Positio is opgenomen en dat de cruciale jaren van haar leven, 1963 en het jaar daarop, het jaar van haar marteldood, betreft.

In dit dagboek kan men lezen hoe zij voor de historische onderneming van de opbouw van de identiteit van de nieuwe zwarte mens de grootheden van het oude christendom samenroept om deze in contact te brengen met de ancestrale werkelijkheid van Afrika en zo de enting van de olijf op de wilde olijfboom tot stand te brengen[13].

"Zij had nagedacht over het voorbeeld van de oude maagden-martelaressen, was onder de indruk geraakt van het offer van Maria Goretti en dat van de martelaren van Oeganda. Anuarite kende de prijs die haar trouw haar kon kosten"[14].

En zo kan haar Afrikaans zijn, dat zich heeft gevoed met heel de katholieke rijkdom, uitbarsten in mystieke hoogtepunten: "Werd die druppel bloed niet voor mij vergoten? Ook voor de zwarte mens? Antwoord mij"[15].

Antonietta Cipollini

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)




[1] Desbetreffend werd er aan de Heilige Vader in de aanvraag voor de zaligverklaring het volgende geschreven: "Zo zal de nieuwe zalige niet alleen een gids zijn voor de religieuzen en de jongeren bij het wijzen van de weg van de zuiverheid die de jeugd laat schitteren en ondersteunt, maar voor haar volk, dat zij zo liefhad in de weinige, maar apostolische jaren van haar leven, vooral bij hen die het meest veracht en in de steek gelaten zijn". Sacra Congregatio pro Causis Sanctorum, P.N. 1218, Isiren.-Niangaraën. Canonizationis Mariae Clementinae Anuarite Nengapeta, religiosae congregationis sororum a Sacra Familia, in odium fidei, ut fertur, interfectae (+1. dec. a. 1964). Positio super martyrio, Tip. Guerra, Roma 1983 (in het vervolg Positio), Informatio, 3.

[2] Tijdens de ontmoeting met de bisschoppen, onder wie kardinaal Malula, een vooraanstaande figuur in de Afrikanisering van de theologie, onderstreepte Johannes Paulus II op de avond van de zaligverklaring hoe in Anuarite de dimensies van Afrikaans zijn en universaliteit samengaan: "Hoe veelbetekenend is het feit dat in het religieuze leven Anuarite op de eerste plaats werd geleid door een, uit België afkomstige, geestelijke leidsvrouwe, vervolgens door een uit haar eigen land afkomstige overste, terwijl een missiebisschop, die haar raad gaf en met vertrouwen naar haar luisterde, enige dagen vóór haar kwam te overlijden!", Johannes Paulus II, Toespraak tot de Bisschoppenconferentie, Kinshasa (15 augustus 1985), 2, op www.vatican.va; wat het debat over inculturatie en de zaligverklaring van Anuarite betreft, vgl. J. Mpisi, Jean Paul II en Afrique (1980-2000). Le compte-rendu de ses 14 voyages dans 43 pays. Ses attitudes et ses discours, entre politique et religion. Préface de Mgr. Jacques Gaillot, L'Harmattan, Paris 2004, 180 vv.

[3] Positio, Informatio, 21.

[4] R.F. Esposito, Sr. M. Clementina Anuarite Nengapeta, vergine e martire zairese, Edizioni Paoline, Roma 1978, 57.

[5] R.F. Esposito, Sr. M. Clementina..., 57.

[6] Wij herinneren eraan dat ondanks haar problemen met de studie Anuarite haar diploma onderwijzeres en ook haar bevoegdheid voor het onderwijs haalde.

[7] Vgl. het getuigenis van Tipòlo Madeleine, Positio, Summarium, 176 vv.

[8] Positio, Summarium, 189.

[9] Anuarite schrijft deze woorden eind mei 1964, vgl. Positio, Documenta, 214.

[10] Positio, Informatio, 26.

[11] Vgl. R.F. Esposito, L'esperienza spirituale di Sr. Maria Clementina Anuarite Nengapeta, vergine e martire zairese (1939-1964), in T.P. Zecca, ed., Mistica e Misticismo oggi. Settimana di studio di Lucca 8-13 settembre 1978, Passionisti, CIPI, Roma 1979, 374.

[12] R.F. Esposito, L'esperienza..., 376.

[13] Vgl. R.F. Esposito, L'esperienza..., 378.

[14] Johannes Paulus II, Homilie voor de zaligverklaring van Maria Clementina Anuarite op het Hoogfeest van Maria Tenhemelopneming, Kinshasa-Zaïre (15 augustus 1985), nr. 4, op www.vatican.va

[15] Anuarite schrijft deze woorden in haar Dagboek gedurende een retraite in juli 1963, vgl. Positio, Documenta, 209.




30/06/2018

 
Website van de missionaire Gemeenschap Redemptor hominis