GEEN SENTIMENTALITEIT EN GEEN ACTIVISME

De dienst van de naastenliefde in de parochie

Het leven van de Kerk komt niet alleen tot uitdrukking in de verkondiging van het Woord van God en in de viering van de sacramenten, maar ook in de dienst van de naastenliefde. Deze drie functies, stelt de encycliek Deus caritas est, veronderstellen elkaar en kunnen niet van elkaar worden gescheiden. Naastenliefde is voor de Kerk niet een soort sociaal assistentialisme dat men ook aan anderen zou kunnen overlaten, maar behoort tot haar natuur, is een uitdrukking van haar bestaan (vgl. nr. 25).

Om deze reden is er ter gelegenheid van het laatste bezoek van Emilio aan Mbalmayo een dag gewijd aan de verdieping van de rol van de naastenliefde binnen het parochiële leven. Een dertigtal medewerkers van de parochies van Obeck, afgevaardigden van groepen en gemeenschappen van de wijken, hebben aan de ontmoeting deelgenomen. Onder hen waren de leden van de parochiële groep Caritas aanwezig.

Onderscheid maken zonder te scheiden

De ontmoeting met Emilio heeft vooral de bewustwording van de specificiteit van het charitatieve handelen van de Kerk ten doel gehad. Om deze reden heeft men vóór alles het onderscheid tussen gerechtigheid en naastenliefde, tussen de taken die eigen zijn aan de kerkelijke maatschappij en de civiele maatschappij, willen verduidelijken. Een precisering die noodzakelijk is in een context zoals die van Afrika waar de Kerk vaak de talrijke leemtes moet opvullen in de vormen van maatschappelijke dienstverlening die door de staat zouden moeten worden gegarandeerd.

Rechtvaardigheid, zo bracht de heilige Thomas van Aquino in herinnering, is de bereidheid waarmee men ieder zijn recht toekent. Daarom is zij de basis van het leven in de maatschappij en als zodanig "verplicht". Als de juiste wetten niet worden gerespecteerd, is de staat gehouden tussenbeide te komen om het respecteren ervan met geweld af te dwingen.

Deze functie van de staat kan niet door de Kerk worden waargenomen. De Kerk stelt echter wel belang in het bevorderen van de rechtvaardigheid. Zij doet dat op een indirecte wijze door middel van de verkondiging van het rijk van God, dat van de mensen vraagt onderling nieuwe relaties op te bouwen. Zo draagt zij ertoe bij het geweten van de mensen te zuiveren en te verlichten, opdat de eisen van gerechtigheid worden erkend en verwezenlijkt.

Er is echter geen enkele staatsinstelling, hoe rechtvaardig ook, die de dienst van de liefde overbodig kan maken. Juist op het niveau van de naastenliefde bevindt zich het specifieke terrein waarop de Kerk actief is.

De naastenliefde kan in tegenstelling tot de gerechtigheid niet worden opgelegd, omdat zij verwijst naar een relatie van vrijheid. "Geen enkele wet zou kunnen beslissen over het aantal uren dat een moeder haar zieke kind dagelijks bijstaat", heeft Emilio veelbetekenend gezegd. In deze zin gaat naastenliefde verder dan rechtvaardigheid, maakt zij het mogelijk een glimp op te vangen van een nieuwe gemeenschap van mensen en draagt zij bij aan het scheppen van wat paus Paulus VI "de beschaving van de liefde" noemde.

Putten uit de bron

De groep Caritas van Obeck heeft twee jaar geleden de tiende verjaardag van haar bestaan gevierd. Wanneer men gedurende lange tijd aan de zijde van de armen werkt, dan is het risico groot dat men in de val loopt van een activisme dat haar rechtvaardiging in zichzelf vindt. Het is dan noodzakelijk altijd terug te keren naar de authentieke bronnen van de dienst van de naastenliefde. Daarom heeft Emilio de aandacht van de gesprekspartners gevestigd op enkele bijbelpassages en zo tot een kritische reflectie aangezet.

"God is liefde" (1 Joh. 4, 8). Naastenliefde is geen strategie, geen activiteit en geen louter gevoel; zij vindt haar bron in het trinitaire leven en heeft voor ons gestalte gekregen in Christus Jezus. Alleen door onze blik te richten op Christus zullen wij kunnen leren deze te beoefenen, leren liefde te ontvangen en te geven.

De episode van de zalving te Betanië (vgl. Joh. 12, 1-8) met Maria die de kruik met kostbare balsem over de voeten van Jezus giet, en de reactie van Judas die aanstoot neemt aan de gepleegde verspilling, brengt duidelijk de voorkeur tot uitdrukking die in de dienst van de naastenliefde moet worden gegeven aan de relatie met de Heer.

"De armen hebt u altijd bij u, maar Mij hebt gij niet altijd bij u", zal de Heer antwoorden. De liefde voor de armen begint, omdat men de belangeloze liefde van Jezus heeft ervaren. Hij is het die het ons mogelijk maakt de ogen te openen voor de armen en hen te ontvangen. Zonder Hem wordt onze dienst uiteindelijk niet belangeloos. Daarom is Maria oplettend en bezorgd voor de Heer. Zij zal, wanneer het ogenblik is gekomen, op zijn woord snel weten op te staan om de broeders tegemoet te gaan (vgl. Joh. 20, 17-18).

Dicht bij de bron van de naastenliefde blijven zal ons vooral helpen nederig te blijven. Wij zullen ons herinneren dat anderen helpen niet onze verdienste is en dit zal ons verhinderen ten opzichte van hen een positie van superioriteit in te nemen. Wij zullen behoed worden voor de bekoring van moedeloosheid ten opzichte van de noden en de beperktheden van ons handelen, evenals van de aanmatiging persoonlijk en alleen de verbetering van de wereld te moeten bewerkstelligen (vgl. Deus caritas est, 35).

Coherentie van leven

Naastenliefde is niet alleen de liefde die God geeft aan de mens, maar ook het persoonlijk ontvangen van deze liefde door de mens. Een ontvangen dat hem verandert, hem buiten zichzelf doet treden, hem losrukt van de wil alles tot zichzelf te herleiden en hem haar ware natuur, die van belangeloos liefhebben, laat ontdekken.

Deze ervaring draagt bij aan het naar boven komen van onvermoede capaciteiten en het gebruiken van alle dimensies van de persoonlijkheid van de mens. Zij laat in het bijzonder de wil en de intelligentie tot hun recht komen, door hem "meer mens" te maken, in staat "ongelooflijke" dingen te doen om de liefde die men ontmoet, de ware "schat" (vgl. Mat. 6, 21) te verdedigen.

Naastenliefde mag derhalve nooit worden verward met kleinzieligheid of valse bescheidenheid van hen die om een schijnbare rust te bewaren niet het risico van waarheid en rechtvaardigheid nemen. Zij is veeleer een sterke en manhaftige, tegelijkertijd persoonlijke en gemeenschappelijk aanwezigheid, die niet aarzelt om de ogen te openen en iedere soort compromis te bestrijden en zo door haar coherentie van leven het binnenstromen van de genade, de liefde van God in de geschiedenis mogelijk te maken.

De noodzaak van het onderscheidingsvermogen

Zonder waarheid glijdt liefde, stelt de encycliek Caritas in veritate, af naar sentimentaliteit; zij wordt een lege huls die vatbaar ervoor is om willekeurig te worden gevuld, zo misvormd dat zij het tegengestelde ervan betekent (vgl. nr. 3). Het criterium van de waarheid dient derhalve niet alleen de herziening van het leven van de persoon en de gemeenschap die hem ten dienst moet staan, te leiden, maar ook het onderscheidingsvermogen bij zijn handelen te verlichten.

De eerste naastenliefde, de wezenlijke vorm van de naastenliefde, is de gave van de waarheid. En de waarheid leert ons dat God de mensen vrij en verantwoordelijk en in staat tot het geven van een persoonlijk antwoord op de liefde van God heeft geschapen.

Naastenliefde wijst als zodanig afhankelijkheid, ledigheid en bedelarij af. "Als iemand niet wil werken, zal hij ook niet eten" (2 Tes. 3, 10). Het Tweede Vaticaans Concilie stelt in het decreet over het lekenapostolaat: "Niet alleen de gevolgen van de ellende, ook de oorzaken ervan dienen te worden weggenomen: de hulp moet zo worden georganiseerd dat degenen die haar ontvangen zich langzamerhand van hun afhankelijkheid van de ander kunnen losmaken en tot zelfstandigheid kunnen komen" (Apostolicam actuositatem, 8).

Uitgaande van deze opvatting is de parochiële Caritas van Obeck geroepen de inzet van haar leden te zuiveren, de capaciteit van haar diensten van opvang te versterken door in samenwerking met de gemeenschappen van de wijken te opereren. Dit kan geschieden met het oog op een betere kennis en een betere oriëntering van de verschillende gevallen.

Zij is geroepen een goed onderscheid te maken tussen personen en hun vragen te stellen, opdat ieder zijn eigen verantwoordelijkheden van man, vrouw en christen op zich neemt.

Franco Paladini

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)