Italiano Español Nederlands Français
Home arrow Kennismaking met kerkelijk recht arrow Kennismaking met kerkelijk recht/36. De viering van het huwelijk/3
Afdrukken Verzenden naar een vriend


Kennismaking met kerkelijk recht/36

 

 

DE VIERING VAN HET HUWELIJK/3

Canonieke vorm en pastorale problemen in Afrika

 

Een diepgaande beschouwing van de traditionele huwelijken in Afrika zou ons te ver van ons onderwerp kunnen voeren, gegeven al hun verscheidenheid en bijzondere karakter naar de landen en zelfs binnen het land zelf, overeenkomstig de bevolkingsgroepen en de gebruiken; er bestaat in dezen een overvloedige literatuur.

Het traditionele Afrikaanse huwelijk

Wij moeten in werkelijkheid onderstrepen dat in het tegenwoordige Afrika bepaalde gewoonten bijna geheel zijn opgegeven ten gevolge van het contact met de Europese beschaving. De vooruitgang in het onderwijs en het christendom hebben het verdwijnen van sommige praktijken bevorderd[1]; de jongeren verzetten zich gemakkelijk tegen bepaalde traditionele vormen van huwelijk, zoals die ons worden verduidelijkt door veel Afrikaanse romans. Ook de moderne tijd en overwegingen van economische aard begunstigen het verdwijnen van een groot gedeelte van de traditionele gewoonten (de instelling die het meest standhoudt is de polygamie). De ouders schrijven bijna niet meer hun kinderen een echtgenoot of echtgenote voor. De jongeren maken vaak een compromis tussen moderne tijd en traditie mee en gaan van het ene of het andere systeem uit op grond van de weldaden die zij ervan kunnen hebben.

In elk geval bestaat er een grote verscheidenheid aan tradities voor de viering van het huwelijk. In deze verscheidenheid zijn er gemeenschappelijke elementen in de verschikkende culturen van de Afrikaanse landen, waar het huwelijk wordt opgevat als een persoonlijke daad met een diepe gemeenschappelijke dimensie, een opvatting die allergisch is voor het individualistische idee van het kerngezin.

Bovendien verklaart het belang dat de familiegemeenschap toekent aan het huwelijksverbond, de grote zorg die zij besteedt aan de uitwerking en de progressieve totstandkoming de huwelijksband. Deze laatste wordt niet bereikt op een punctuele wijze in een eenvoudige plechtigheid. Het ritueel strekt zich uit in de tijd en de ruimte: sommige etappes worden thuis bij de ouders van de bruid gevierd, andere bij de oom van moederskant, weer andere in de familie van de bruidegom; ieder van deze fases heeft een eigen reden van bestaan en maakt constitutief deel uit van de voortschrijdende uitwerking van de band. In ieder geval gaat het overal, wat het aantal van deze fases volgens de verschillende etnische groepen ook is, om de ernst van de benadering en de geleidelijke rijping van het project om te komen tot een min mogelijk minder broze vereniging. De opbouw van deze fases is een dynamisch en existentieel proces dat het huwelijk vormt. Wij vinden hetzelfde idee in heel Afrika ten zuiden van de Sahara[2].

In de veelheid van Afrikaanse riten en gewoonten zijn er dus gemeenschappelijke culturele gegevens. Hieronder het belang dat aan de vruchtbaarheid van het paar wordt gehecht, aangezien het nageslacht het doel zelf is van het huwelijk is, zodat het normaal is een huwelijkscontract zonder kinderen als ongeldig te beschouwen[3]. Onvruchtbaarheid wordt door het stel beleefd als een pijnlijke, ook schandelijke beproeving, die men ook onder katholieken bestrijdt door aan de familie de onvruchtbare vrouw terug te geven of met de “double” met een andere vrouw[4]. Op de tweede plaats is er het feit dat het huwelijk een verbond is tussen twee families en de consensus van de echtgenoten zich voegt in een veel breder kader van onderhandelingen en overeenkomsten. In deze context is het noodzakelijk te herinneren aan het belang van de bruidsschat, die wordt beschouwd als een “schadeloosstelling” van de familie van de vrouw.

De bruidsschat is een fundamentele instelling die een ingewikkeld, zeer formeel en lang  proces van onderhandeling tussen twee families bevat om te komen tot een overeenstemming over hetgeen de verloofde moet betalen om zijn verloofde te huwen. Dit gebruik is niet een eenvoudige commerciële operatie, ook al is die in de moderne wereld blootgesteld aan misbruik en vervormingen, zodat het soms een ware vrouwenhandel wordt. Immers, een gebaar dat eens samen met het aanbieden van een reeks symbolische geschenken aan de verwanten een dank en schadeloosstelling voor de ouders van de bruid was, die afstand deden van een dochter, is met de invoering van het geld veranderd in een daad met het karakter van business[5].

De bruidsschat wil ook een teken van dankbaarheid zijn van de kant van de familie van de bruidegom ten opzichte van de familie van de bruid, omdat zij haar heeft opgevoed en voor haar heeft gezorgd. In ieder geval heeft hij een fundamentele rol en in enkele tradities worden man en vrouw in het geval van het niet betalen van de bruidsschat niet beschouwd als getrouwd, maar alleen als samenlevend in concubinaat[6], ook al hebben zij veel jaren samen geleefd en hebben zij talrijke kinderen.

Wij moeten ten slotte het progressieve karakter van het traditionele huwelijk bekijken, dat men slecht uitgedrukt zou vinden in de “punctuele” idee van de uitwisseling van de consensus, zoals deze is voorzien door de canonieke vorm.

De Kerk “canoniseert” niet het traditionele huwelijk, zoals wij hebben gezien; één van de redenen is nu juist deze onzekerheid betreffende het precieze ogenblik van waaraf men kan zeggen dat het huwelijk wordt gesloten.

De rijkdom aan symbolen, riten, de eis dat de bruidsschat in zijn geheel wordt betaald, de controle van de vruchtbaarheid van het paar, het progressief karakter van het traditionele huwelijk, het feit dat de totstandkoming ervan zich uitstrekt in de tijd en de ruimte, dit alles maakt het moeilijk vast te stellen wanneer de consensus van de partijen daadwerkelijk wederzijds wordt gegeven en gekregen, evenals te controleren dat alle essentiële voorwaarden en alle constitutieve elementen van een sacramenteel huwelijk daadwerkelijk aanwezig zijn.

Welke pastorale oplossing?

Ten opzichte van een pastoraal probleem dat een groot aantal Afrikaanse gelovigen van de sacramenten uitgesloten ziet, omdat zij alleen door een traditioneel huwelijk met elkaar verbonden zijn, ook al respecteren zij daadwerkelijk de fundamentele waarden van het sacramentele huwelijk, wordt aan de Kerk gevraagd om passende oplossingen te vinden.

Verschillende auteurs, theologen en canonisten, de bisschoppen van het continent inbegrepen, hebben zich op dit probleem geconcentreerd.

Volgens sommigen zou het opportuun zijn traditionele Afrikaanse rituelen aan te passen om deze toestand te bestrijden, waarbij alles wat niet verenigbaar is met de christelijke boodschap, wordt verwijderd, en op voorwaarde dat een priester assisteert bij de plechtigheid en daarbij vraagt naar de consensus van bruid en bruidegom en deze krijgt. Dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan en het zou allereerst vereisen dat de talrijke rituelen die in de verschillende tradities worden gebruikt, aan een rigoureuze analyse worden onderworpen.

Een realistischer perspectief, dat reeds wordt toegepast in enkele landen, is aangepaste rituelen uit te werken vanuit het Rituale Romanum. Kard. Malula spreekt, zich tot zijn medebroeders in het bisschopsambt richtend, van een ritueel in meer fasen[7], dat de culturele elementen van de volken en tegelijkertijd de eisen van het christelijk sacrament van het huwelijk opneemt.

Dit perspectief wordt overigens bemoedigd door het Wetboek van Canoniek Recht, dat in can. 1120 erin voorziet dat de bisschoppenconferenties een eigen rite van het huwelijk kunnen uitwerken, die door de Apostolische Stoel moet worden goedgekeurd. De rite zou rekening in een christelijke zin moeten houden met de locale gewoonten, altijd behoudens de aanwezigheid van een gekwalificeerde assistent die vraagt naar een uiting van de consensus en deze krijgt.

Dit is een taak die nog is weggelegd voor het merendeel van de Afrikaanse landen. De bisschoppenconferenties zijn gehouden het probleem onder ogen te zien en geïncultureerde rituelen uit te werken om het de gelovigen van het continent mogelijk te maken een christelijk huwelijk te vieren dat tegelijkertijd cultureel dicht bij de eigen tradities staat. De uitwerking van deze rituelen zou de noodlottige gevolgen van een regulering achteraf van de huwelijken, de onverschilligheid ten opzichte van de sacramenten vermijden die wordt veroorzaakt door het feit dat men op grond van ongeregelde verbintenissen wordt afgewezen, daar deze zijn gebaseerd op traditionele huwelijken.

Er is nog een overweging die ons belangrijk lijkt.

Ondanks de gewettigde eis van de Afrikaanse gelovigen dat de viering van een christelijk huwelijk aansluit bij hun cultureel gevoel, moeten wij niet een moeilijkheid van “evangelische” en niet culturele aard onderschatten.

Vaak zit er achter het afwijzen van de canonieke vorm (die zich eigenlijk beperkt tot de door een vertegenwoordiger van de Kerk gestelde vraag, waarop de echtgenoten gehouden zijn in tegenwoordigheid van twee getuigen te antwoorden met hun consensus) niet eenvoudigweg de afwijzing van een westerse culturele vorm die vreemd is aan het Afrikaans gevoel, maar veeleer een betekenisvollere afwijzing om automatisch de waarden te aanvaarden die eigen zijn aan het sacrament van het huwelijk, zoals het christelijk geloof die voorhoudt, dat wil zeggen het zich monogaam en onlosmakelijk binden met een plicht tot trouw zonder vooraf de vruchtbaarheid of de stabiliteit van de relatie in de verschillende levensomstandigheden te controleren.

Wij hebben dan te maken met een afwijzing van de eigen waarden van het christelijk geloof betreffende het sacrament van het huwelijk, dat ook een “weg” van heiligheid is die de gelovigen wordt voorgehouden en die van hen een verantwoorde inzet vraagt in goede en kwade dagen, per slot van rekening een veeleisende weg voor allen.

In deze gevallen gaat het niet om het probleem van culturele aanpassing, maar om de noodzaak van een diepgaande evangelisatie van de Afrikaanse culturen.

 

Silvia Recchi

 

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

 

______________________

[1] Zoals het huwelijk tussen kinderen, waarbij in de meeste gevallen het meisje vanaf de geboorte wordt uitgehuwelijkt; het trouwt zeer snel en wordt door de schoonouders zelf opgevoed. Ook het leviraat is aan het verdwijnen, een regeling waarbij een weduwe trouwt met een lid van de familie van haar overleden man; evenals het sororaat, een gewoonte die het de echtgenoot van een onvruchtbare vrouw mogelijk maakt een jongere zus van haar tot vrouw te nemen, die hem kinderen moet geven. Of ook nog een tot op vandaag maatschappelijk wettelijke instelling in Afrika, zeer verspreid bijvoorbeeld in de Ibo-samenleving van Nigeria, die het huwelijk van een jonge vrouw ziet als een doel om voor haar vader kinderen voort te brengen, een gebruik dat er in het algemeen op gericht is het probleem op te lossen dat wordt veroorzaakt door het gebrek aan een mannelijke erfgenaam in de familie. Overigens is de praktijk voor een vrouw om een minnaar te hebben, als de man onvruchtbaar is, nog geworteld in de Afrikaanse gewoonten, vooral in de dorpen. In de stad is daarentegen scheiding de oplossing voor enkele huwelijksproblemen.

[2] Dit is een vrije weergave van de woorden van mgr. Dieudonné M’Sanda Tshinda, bisschop van Kenge in de Democratische Republiek Kongo, vgl. V. Mulago, La famille et le mariage africains interpelle l’Église, in Théologie africaine et problèmes connexes. Au fil des années (1956-1992), Éd. L’Harmattan, Paris 2007, 264 vv.

[3] Vgl. J.M.V. Aksanti Koko Balegamire, Mariage africain et mariage chrétien, Éd. L’Harmattan, Paris 2003, 85.

[4] Vgl. M. Legrain, Questions autour du mariage. Permanences et mutations, Éd. Salvador, Strasbourg 1983, 130.

[5] Vgl. M. Legrain, Questions autour du mariage..., 131.

[6] Vgl. A. Essomba Fouda, Le mariage chrétien au Cameroun. Une réalité anthropologique, civile et sacramentelle, Éd. L’Harmattan, Paris, 2010, 49.

[7] Vgl. kard. J.-A. Malula, Mariage et famille en Afrique, in “La Documentation catholique” 81 (1984) 878.


14/06/2014


 
Website van de missionaire Gemeenschap Redemptor hominis