Kennismaking met kerkelijk recht/9

DE VOORBEREIDING OP HET HUWELIJK

In zijn Openingstoespraak tot de leden van de Rechtbank van de Rota Romana, op 22 januari 2011 gehouden ter gelegenheid van de opening van het gerechtelijk jaar, is paus Benedictus XVI blijven stilstaan bij de relatie tussen recht en pastoraal, voor zover het de voorbereiding op en de toelating tot het huwelijk betreft. Dat heeft hij gedaan door deze in verband te brengen met de "gemakkelijke" nietigverklaringen van mislukte huwelijken.

Het aspect van de voorbereiding op het huwelijk gaat zeker hen aan die in de Kerk werkzaam zijn in de pastoraal en de rechtspraak, maar het betreft voornamelijk de direct betrokkenen. De Heilige Vader bekommert zich in wezen om hen, dat wil zeggen om echtgenoten, die in de Latijnse katholieke Kerk de bedienaren zijn van het sacrament.

In deze Toespraak onderstreept Benedictus "het recht" van het toekomstige echtpaar "om een authentiek huwelijk te vieren". Het woord "authentiek" staat centraal om de toon van de toespraak van de Paus te begrijpen. Om dit te kunnen begrijpen zou het noodzakelijk zijn van de vraag uit te gaan: bestaat er misschien een huwelijk dat niet authentiek is?

Het antwoord van wie te maken heeft met het mislukken van echtverbintenissen en met de wonden van de betrokkenen, die misschien nooit zullen helen, is ongetwijfeld bevestigend: er bestaat een type huwelijk dat, hoewel kerkelijk gesloten, in hoofdzaak wordt ingegeven door de gewoonte, zonder het vereiste besef en verantwoordelijkheidsgevoel.

Wie zich beroepshalve bezighoudt met de negatieve gevolgen van deze situatie, is niet altijd in staat, noch geroepen om een juridische oplossing te vinden door mislukte huwelijken zonder de nodige motivering ongeldig te verklaren, zoals de Paus onderstreept, terwijl daarentegen een meer doelgerichte voorbereiding om de "waarheid over het huwelijk" te kennen voldoende zou zijn om onherstelbare situaties te voorkomen.

Het preventieve werk op pastoraal vlak is op geen enkele wijze te vervangen door een juridische remedie of door een "gerechtelijke verklaring die soms even gemakkelijk is, maar de tegengestelde richting uitgaat, waardoor het huwelijk zelf nietig wordt beschouwd alleen al op grond van de constatering dat het is mislukt"; deze handelwijze brengt, zoals de Paus stelt, een vicieuze cirkel tot stand die moet worden doorbroken.

Dit preventieve werk, gericht op de vorming en het onderscheidingsvermogen van de wil van de personen om over hun bestaan te beslissen, vereist ongetwijfeld energie en tijd die moet worden besteed aan hun menselijke en geestelijke groei; dit vraagt echter ook van de direct betrokken tijd die moet worden geïnvesteerd voor de eigen rijping, en deze rijping komt zeker niet tot stand door middel van lectuur en uitzendingen die een werkelijkheid voorstellen die alleen in de fantasiewereld bestaat, en door oppervlakkige relaties te onderhouden.

Deze situatie betreft immers enerzijds de bewoners van een wereld die steeds verder van de Kerk af staat, en de gezinnen waarin door voorbeeld en onderricht in het dagelijkse leven niet meer de christelijke fundamentele waarden worden onderhouden, en anderzijds de jonge christelijke gemeenschappen die hun eigen wortels aan het verdiepen zijn.

Wat Benedictus XVI stelt in zijn Toespraak tot de Rota Romana is niets nieuws van leerstellig standpunt uit bezien, omdat dit reeds aanwezig is in het magisterium en het Wetboek van Canoniek Recht; nieuw is echter het accent dat hij legt op de wil om huwelijken te voorkomen die mislukken, door ertoe aan te sporen de instrumenten die de Kerk ter beschikking stelt van hen die werkzaam zijn in de pastoraal, serieus te gebruiken.

Het Wetboek bepaalt immers onder can. 1063 reeds duidelijk dat de herders gehouden zijn hulp te verlenen, "opdat hierdoor de huwelijksstaat in een christelijke geest bewaard blijft en in volmaaktheid groeit". Nader aangegeven worden de wijzen die de Kerk hiervoor heeft geschetst: prediking, catechese aan minderjarigen, jongeren en volwassenen; een adequaat gebruik van de maatschappelijke communicatiemiddelen; persoonlijke voorbereiding op het huwelijk: een liturgische viering van het huwelijk die de zin van het sacrament duidelijk maakt; hulp aan het echtpaar om iedere dag een steeds heiliger en intenser gezinsleven te leiden.

Het blijkt duidelijk uit het Wetboek dat "de voorbereiding op het huwelijk een ernstige plicht is zowel van de zielzorgers als rechtstreeks van de gehuwden"^[1]. Ook voor verloofden is de voorbereiding op het huwelijk derhalve een ernstige plicht, die hen ertoe brengt na te denken over de verantwoordelijkheid en de menselijke en geestelijke rijkdom waartoe zij geroepen zijn en die zij niet kunnen onderschatten.

Door op dit aspect terug te komen spoort de Paus ertoe aan de mensen "de waarheid" te laten ontdekken "van een natuurlijke neiging en een vermogen om zich in te zetten, die zij gegrift in hun relationeel man-vrouw zijn dragen".

Om deze reden wordt het huwelijk gezien "vanuit de optiek van de relationaliteit overeenkomstig de gerechtigheid", volgens welke "het recht om te huwen, of het ius conubii, vanuit dit perspectief dient te worden gezien. Het betreft namelijk niet een subjectieve eis waaraan door de zielzorgers moet worden voldaan middels een puur formele erkenning, onafhankelijk van de effectieve inhoud van de verbintenis. Het recht om een huwelijk te sluiten vooronderstelt dat men het werkelijk kan en wil vieren, dus overeenkomstig de waarheid van het wezen ervan, zoals dat wordt onderwezen door de Kerk. Niemand kan aanspraak maken op het recht op een huwelijksceremonie". Met andere woorden, de vraag naar het sacrament van het huwelijk brengt niet een voor de hand liggend antwoord met zich mee, een automatisme, als stond men voor een automaat waaruit ieder door er een munt in te stoppen kan halen wat hij wil.

Het onderstrepen van de Paus in de Toespraak is een oproep tot een serieuze inzet: enerzijds tot de herders die de verantwoordelijkheid hebben de verloofden voor te bereiden, en anderzijds tot de verloofden zelf om een weg op te gaan die hen brengt tot de ontdekking van de waarheid over het sacrament, zijn diepe betekenis door alle persoonlijke, interpersoonlijke en kerkelijke consequenties ervan te aanvaarden.

Ook het "voorhuwelijkse onderzoek", waarin het Wetboek onder can. 1066 voorziet en dat door de pastoor van de parochie waar één van de toekomstige echtgenoten woonachtig is^[2], wordt gedaan, omdat hij "alvorens het huwelijk te vieren moet vaststellen dat niets een geldige en geoorloofde viering in de weg staat", wordt in de Toespraak in een bijzonder daglicht gesteld. Dit onderzoek, dat van juridische aard is, heeft niets formeels, bureaucratisch, maar is "een unieke pastorale gelegenheid - die men door de vereiste ernst en aandacht tot zijn recht dient te laten komen -, waarbij door middel van een dialoog vol respect en hartelijkheid de herder de persoon tracht te helpen serieus de waarheid over zichzelf en de eigen menselijke en christelijke roeping tot het huwelijk onder ogen te zien".

Ten slotte is de oproep van dit jaar van de Paus de voorbereiding op het huwelijk serieus te nemen door een breed opgezette en een meer directe vorming van de personen om de eigen keuzes in het leven gewetensvol en serieus te maken zonder zijn toevlucht te moeten nemen, als het fout gaat, tot de bedrieglijke juridische oplossing die niet is gebaseerd op de waarheid van een huwelijk nietig verklaren zonder een gegronde reden.

Wanneer men de uitnodiging aanneemt om een dergelijke vicieuze cirkel die te wijten is aan een onvoldoende voorbereiding van de toekomstige echtgenoten en aan nietigverklaringen van het huwelijk die oppervlakkig of op onechte gronden zijn afgegeven, te doorbreken, zal dit helpen om de pastoraal en het recht, die als gemeenschappelijk doel het authentieke welzijn van de persoon hebben, te bevorderen.

Maria Cristina Forconi

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

^[1] L. Vela, Preparazione al matrimonio (Praeparatio ad matrimonium), in Nuovo Dizionario di diritto canonico, Ed. San Paolo, Cinisello Balsamo (MI) 1993, 821.

^[2] Vgl. Conferenza Episcopale Italiana, Decreto generale sul matrimonio canonico (5 november 1990), 4.