Italiano Español Nederlands Français
Home arrow Interviews arrow Interviews/18. Kerk en maatschappij in België
Afdrukken Verzenden naar een vriend

Interviews/18





KERK EN MAATSCHAPPIJ IN BELGIË 

  Interview met Emmanuel Van Lierde, hoofdredacteur van "Tertio"

We presenteren aan onze lezers een interview gegeven aan onze website door Emmanuel Van Lierde, filosoof en theoloog, en hoofdredacteur van het Vlaamse opinieweekblad "Tertio". Het weekblad verscheen voor de eerste keer in 2000 en ontleent zijn naam aan de brief van de h. Johannes Paulus II Tertio millennio adveniente. Het doel van dit weekblad is immers thema's te behandelen die actueel zijn voor de christenen van het derde millennium. Het onderscheidt zich door zijn uitgesproken katholieke identiteit en een diepgang van hoog intellectueel gehalte in het behandelen van zowel kerkelijke als maatschappelijke thema's.

Van Lierde is een van de meest scherpzinnige en deskundige katholieke denkers van België die in staat is om de meest dringende onderwerpen in de relatie tussen Kerk en staat in België te behandelen. Wij vroegen hem om toe te lichten wat de relatie tussen de Kerk en de Belgische staat is in de situatie die diepgaande veranderingen kent.

   


* Tot de helft van de vorige eeuw was de katholieke Kerk ontegensprekelijk met haar eigen identiteit en gezag in de Belgische maatschappij aanwezig. Vandaag is de situatie diep veranderd: men zou de Kerk steeds meer zonder bezit en onzichtbaar willen zien. Waar komt deze tendens vandaan?

In België viseren politici, academici en opiniemakers allerhande met regelmaat een of andere uiting van religie. Op zich is dat geen nieuw fenomeen, maar toch namen de frequentie en de scherpte toe na de terroristische aanslagen in Parijs en Brussel, en als reactie op de vluchtelingencrisis. Als antwoord op de radicalisering en ter bevordering van de inburgering van nieuwkomers opperen sommige politici dat het wenselijk zou zijn de laïcité in de Belgische grondwet in te schrijven.

Nu kent België geen strikte scheiding van kerk en staat, wat onder meer blijkt uit het feit dat de overheid de zeven erkende erediensten (de katholieke, protestantse, anglicaanse, orthodoxe, joodse en islamitische godsdienst en de niet-confessionele levensbeschouwing, d.w.z. het humanisme) en hun levensbeschouwelijke onderwijs financiert.

Een neutrale lekenstaat naar Frans model moet een einde maken aan de ondersteuning van religies die volgens velen allereerst een bron van geweld zijn. Een striktere scheiding van godsdienst en staat zou de democratie naar verluidt beter beschermen tegen extremisme. Laïciteit dient dan de voorrang van het burgerlijke recht op morele of religieuze geboden, de fundamentele rechten en vrijheden, en de gelijkheid van man en vrouw te waarborgen.

Dat verlangen om de laïcité in de grondwet te verankeren, werd op 28 december 2015 voor het eerst uitdrukkelijk geformuleerd in een opinie in de Waalse krant "Le Soir". Voortbouwend op een pleidooi van de Waalse socialiste Laurette Onkelinx (PS) voor een neutrale overheid en een hoofddoekverbod voor ambtenaren, vond de Vlaamse liberaal Patrick Dewael (Open VLD), kort na de terreuraanslagen in Parijs, dat we de Franse laïcité moeten omhelzen.

Angst voor vreemdelingen en revanchisme na de terreur zijn trouwens niet de beste redenen om aan de grondwet te sleutelen. En zo'n ingrepen zullen fundamentalisten en terroristen sowieso niet van gedacht en gedrag doen veranderen.

* Wat is het doel van deze houding pro-laïcité?

Dewael wou van bij het begin de katholieken geruststellen dat het niet zijn bedoeling is oorlog met hen te voeren door te raken aan de overheidsfinanciering van katholieke scholen en welzijnsinstellingen. Politici willen het niet met zoveel woorden gezegd hebben, maar hun "vijand" is allereerst "dé moslim" die "onze" basiswaarden niet deelt. Toch maken antikerkelijke humanisten en virulente vrijmetselaars van de gelegenheid gebruik om meteen alle godsdiensten aan te pakken en ze achter de voordeur te verbannen.

Sommigen van hen willen blijkbaar nog altijd afrekenen met de ooit machtige rooms-katholieke Kerk, al is de realiteit al lang anders. De machtskerk bestaat niet meer. En toch moeten de laatste bastions van de verzuiling eraan geloven.

Die strijdende atheïsten merken op dat "het ongezonde overwicht" van katholieke onderwijs- en zorginstellingen niet langer kan in een seculiere staat. Ze wensen het debat te heropenen over de historisch tot stand gekomen financiering van de erediensten de overheid betaalt onder meer de wedden en de pensioenen van de bedienaars van de erkende levensbeschouwingen en staat ook mee in voor kerkgebouwen en de woningen van pastoors.

En uiteindelijk komt het godsdienstonderwijs in het openbaar onderwijs in hun vizier dat men het liefst zo spoedig zou zien afgeschaft, samen met de zorginstellingen en de financiering van de erediensten.

Als men verder gaat in deze richting, dan komt er mogelijk een striktere scheiding tussen godsdienst en staat, met als grote ambitie religie definitief uit de publieke ruimte te weren.

Maar als je vanuit een "totalitarisme van de neutraliteit", zogezegd om onze westerse waarden te beschermen, eender welk geloof naar de catacomben verbant, dan dreig je het radicalisme te voeden en te versterken. Het resultaat zou dan wel eens het omgekeerde kunnen zijn van wat werd beoogd.

* Hoe speelt het identiteitsdebat een rol?

Veel maatregelen bijvoorbeeld verboden op ritueel slachten en op religieuze tekens komen over als islam bashen, al blijven de andere godsdiensten erdoor niet buiten schot die verboden treffen minstens evenzeer de joodse gemeenschap. In diezelfde logica als het verdedigen van "onze westerse waarden" past het populistisch omhelzen van het "cultuurchristendom".

De komst van vreemdelingen confronteert Europeanen met hun identiteit. Wie zijn wij? Waar komen wij vandaan? Waarvoor strijden wij? In het verweer tegen de ander wordt plots het christendom als wapen ingezet.

In een authentieke geloofsbeleving van het christendom wordt de ander omarmd en opgenomen als kind van God, maar hier gebeurt het omgekeerde. Het cultuurchristendom functioneert als een uitsluitingsmechanisme. Populisten en nationalisten zetten het in om zich af te zetten tegen wie anders is.

Ook de Verlichting ondergaat hetzelfde procedé. Vroeger golden de Verlichtingsidealen voor iedereen. Nu is de Verlichting plots iets van ons, en wie niet verlicht is, hoort er niet bij. Christendom en Verlichting worden gekneed naar het eigen voordeel, ingezet als het ons goed uitkomt, maar in wezen betreft het telkens een pervertering van het originele gedachtegoed en de authentieke idealen.

* Waar zijn de oorzaken voor afkeer van het religieus terug te vinden?

Op zoek naar verklaringen voor de religie-afkeer in België werd hier al gewezen op het terrorisme en de vreemdelingencrisis. Velen associëren godsdienst veeleer met geweld en haat dan met vrede en naastenliefde. Ook de pedofilieschandalen en het machtsmisbruik in de Kerk haalden de boodschap van zorg voor de meest kwetsbaren onderuit.

Sommigen wezen met het vingertje naar de media die religie stiefmoederlijk of neerbuigend behandelen, die alleen het extreme en het negatieve van de godsdiensten in beeld brengen. Maar de godsdiensten hebben het imagoprobleem voor een groot deel aan zichzelf te wijten. De Kerk heeft er al te vaak zelf schuld aan dat mensen de weg naar Jezus niet meer vinden en God in onze cultuur wordt doodverklaard.

* Leeft er nog een vraag naar zin?

Het marktonderzoek van 2017 over "De Grote Levensvragen" onder leiding van Jan Callebaut wees uit dat de nood aan zingeving niet verdween (zie www.degrotelevensvragen.be). Voor antwoorden gaat de Vlaming echter niet meer bij de institutionele religies te rade. Een conclusie was dat die situatie voor de godsdiensten een momentum kan zijn om zichzelf uit te zuiveren en heruit te vinden zodat ze opnieuw iets te vertellen hebben aan de zoekende mens.

Moralisme, formalisme en dogmatisme verstomden de kracht van religieuze verhalen, godsdienstige tradities en eeuwenoude rituelen. Nochtans blijven die zinvolle wegwijzers voor de hedendaagse mens. Het zou zeker de verkeerde reflex zijn nu nog meer te zwijgen over geloof, uit schrik voor negatieve reacties, kritiek of spot.

Helaas dreigen angst en schaamte de gelovigen te verlammen in hun authentieke getuigenis, maar dan wordt religie nog onzichtbaarder. De Kerk is in het defensief gedrongen vanwege de krimp die ze meemaakt en blijkt zwijgzaam de veranderingen te ondergaan.

* Hoe zouden de christenen zich moeten gedragen in de huidige situatie?

Gelovigen krijgen voortdurend te horen dat ze in hun nieuwe situatie waarin ze niet meer de dominante meerderheid vormen maar toch ook geen minderheid zijn want ruim 52,76 procent van de Belgen beschouwt zichzelf als christen en nog altijd wordt zowat de helft van de kinderen gedoopt in de katholieke Kerk nederig moeten zijn.

Ze moeten zich inderdaad niet superieur opstellen, maar dat betekent niet dat ze over hun boodschap bescheiden moeten zijn. Het maatschappelijke debat is alleen gebaat met overtuigde meningen.

Waar we voor staan, daar moeten we voor uitkomen en vooral ook voor opkomen. Uiteraard niet agressief en liefst ook niet louter defensief, maar toch kordaat, vrijmoedig en zonder schroom. Al te vaak spreken katholieken danig voorzichtige taal, uit schrik de verdenking van intolerantie op zich te laden. Nochtans mogen ze hun overtuigingen niet onder stoelen of banken steken, het licht dient niet om onder de korenmaat te worden gezet.

Ze kunnen niet neutraal, afzijdig of onverschillig blijven bij wat zich in de wereld afspeelt. Niet het eigenbelang maar het algemeen welzijn gaat christenen ter harte; niet het eigen volk eerst, maar de zwakste eerst; dat typeert een evangelische ingesteldheid. Daarom neemt de Kerk het op voor de vluchtelingen, voor de daklozen, voor de armen, voor mensen met een beperking, voor ouderen in eenzaamheid enzovoort. Voor al die mensen die onze naasten zijn, onze broeders en zusters. In de geest van paus Franciscus komt het erop aan een barmhartige Kerk te zijn in een onbarmhartige tijd, een warme Kerk in een kille samenleving, een blije Kerk in een droevige tijd, een denkende Kerk in een verdwaasde wereld.

(Interview verzorgd door Maria Cristina Forconi)




15/02/2019

 
Website van de missionaire Gemeenschap Redemptor hominis