Ø   Eminentie, op de dag van vandaag spreekt men veel over evangelisatie van Europa, waar het christendom steeds meer een randverschijnsel is. Hoe dienen wij dit probleem in te schatten?

Wanneer men spreekt over evangelisatie, wantrouw ik definities en verklaringen. Ik geloof niet zozeer in grote uitspraken. Het is van weinig belang pessimistisch of daarentegen optimistisch te zijn. Deze houdingen raken niet de diepte van het probleem. De kwestie is van een andere orde.
Naar mijn mening heeft de Europese cultuur een eindpunt bereikt, aangezien zij er niet in is geslaagd de drie fundamenten waarop zij is gebouwd, met elkaar in overeenstemming te brengen: het Griekse denken, het Romeinse recht en de Bijbel. Hebben in de loop van de geschiedenis het Griekse denken en het Romeinse recht zich goed met elkaar kunnen verzoenen, dan is het bij het christelijke denken niet het geval geweest. De Europese cultuur baseert zich op het denken dat wet is geworden. De Grieken vonden het juiste universele denken en dit universele denken veranderden zij in wet. Zo ontstond de polis, de Griekse stad. De Romeinen pasten deze verworvenheid toe in heel de bekende wereld: het recht is gebaseerd op de beste denkbeelden.
Onze westerse democratie is op dit principe gegrondvest. Bijvoorbeeld,  de beste denkbeelden vinden over de financiële wetgeving om allen vervolgens te verplichten deze te volgen. Welnu, de Bijbel toont ons een God de Vader die op een geheel vrije wijze handelt. Hij is niet gebonden aan de wet, de wet is het resultaat van zijn vrijheid. Dit omkeren van criteria wordt niet geaccepteerd. In de culturele en religieuze context van de Middeleeuwen bv. zijn er altijd twee maatschappijen geweest: die van de Kerk en die van de Staat. Ofwel die bestreden elkaar of sloten concordaten.
In onze context is het christendom echter een randverschijnsel geworden, aangezien de wereld niet meer religieus is, maar geseculariseerd. Daarom hebben wij alleen de wet, die gelijk is voor iedereen. Daarom is de betekenis van de Gekruisigde: een man werd volgens de wet ter dood veroordeeld. Met andere woorden: men heeft niet de mogelijkheid gevonden de vrijheid te voegen in de orde, in de wet. Men beleeft De Legende van de Grootinquisiteur van Dostojevski, die het onopgeloste probleem tussen vrijheid en wet opnieuw aan de orde stelt. Europa heeft het christendom nodig om de eigen contradicties op te lossen. Dat is een taak van het christendom, niet van de staat. Niet de staat is geroepen om de problemen van de christenen op te lossen, maar wij, christenen, moeten de mensen die in de staat leven, een andere houding leren aan te nemen.

Ø  Wat is derhalve de houding die de christen geroepen is aan te nemen?

Uitleggen wat een persoon is en wat vrijheid. Het eerste dat men moet doen, is de kwestie van de natuur onder ogen te zien. Het klinkt goed, als men zegt: leven overeenkomstig de natuur. Wij weten dat de natuur datgene is wat aan alle mensen gemeenschappelijk is. Kant zegt dat moraal is wat allen kunnen doen. Als men dit concept zou toepassen op de kunst, dan zou dat met zich meebrengen dat hetgeen allen kunnen schilderen, mooi is. Blijkbaar is dat niet zo! Welnu, al deze definitie niet adequaat is voor de kunst, hoe kan zij het dan zijn voor de godsdienst, waar ieder zijn eigen roeping heeft? Dit is een nivellering waar geen persoonlijke vrijheid bestaat. Dit is de moraal volgens de natuur, volgens de wet. Het principe wordt opgevat als onafhankelijk van de persoon. Het is een abstract, geldig, eeuwig, op zich zelfstaand iets en de persoon moet passen binnen dit principe. In tegenstelling tot deze vervlakking betreffende de natuur heeft zich in Europa het personalisme ontwikkeld: de rebellie tegen de maatschappij van de orde.
Hoe wordt nu de persoon geboren? In relatie tot de ander. Een persoon is wie een vrije relatie met de ander heeft. Men dient echter op te passen, omdat ook het personalisme "verwrongenheden" kan voortbrengen. Men heeft mij in Praag verteld dat er in een televisieprogramma twee Wertenphilosophen samen waren met een katholieke priester en een dominee die spraken over echtscheiding en abortus. Een van deze twee filosofen, die ik vrij goed ken, omdat hij hier in Rome was geweest, zei: "Principes zijn abstract, maar het zijn geen waarden, waarden komen alleen maar voort uit een persoonlijke relatie. Dus de waarde van het onontbindbaar huwelijk is een abstract principe, maar als de echtgenoot niet van zijn vrouw houdt, bestaat het huwelijk niet en moeten ze scheiden; hetzelfde geldt, als de moeder het kind niet wil accepteren: er is geen relatie tussen moeder en kind, het is alleen maar een 'dierlijke' relatie, ontbreekt de waarde, dus kan zij abortus plegen".
De andere twee, zowel de katholieke priester als de dominee, brachten natuurlijk de waarde van principes naar voren. En het is niet goed afgelopen, omdat men niet wist hoe op deze tegenwerpingen te antwoorden. Men heeft mij gevraagd wat ik zou hebben gezegd. Ik heb geantwoord: "Ik sta aan de kant van de Wertenphilosophen: de waarde komt voort uit de relatie met de persoon. Ik voeg er echter aan toe dat men moet bedenken dat er niet alleen een relatie bestaat tussen menselijke personen, maar ook met de persoon van God".
Dostojevski zegt dat, als er geen God bestaat, alles geoorloofd is, omdat uiteindelijk, als iemand geld heeft en ik niet, als ik geen relatie met hem heb, hij geen waarde voor mij heeft en ik hem ook kan doden. Als men de relatie met God verliest, is alles geoorloofd en wordt het personalisme de rechtvaardiging van de maffia. Dit is een exacte weergave van de samenleving waarin wij leven: wij hebben een staatkundige orde en tegelijkertijd de maffia, de politie en de maffia. Ik zie voor het probleem geen andere oplossing dan de relatie met Christus.
Aan ons christenen de taak dit te laten zien, niet dit te bewijzen. Ik geloof dat de mensen zeer gevoelig zijn voor deze boodschap, juist op grond van het feit dat niemand meer duidelijk durft zeggen dat men zonder Christus het probleem niet oplost, aangezien de godsdienst is verbannen naar de privé sfeer.

(door Maurizio Fomini)

(Wordt vervolgd)  

05/03/2010