ANTI-ROMEINS COMPLEX?

Het gebeurt niet dikwijls dat een bisschopsbenoeming een media-event wordt alvorens ze officieel bekendgemaakt is door de bevoegde autoriteiten. Dit was onlangs het geval met de benoeming van Mgr. André-Mutien Léonard tot Aartsbisschop van Mechelen-Brussel en primaat van de Belgische Kerk in opvolging van Kardinaal Godfried Danneels.

De indiscretie over de benoeming, uitgelekt door de blog van een Italiaans journalist^[1]heeft een aanstekelijk interesse gewekt bij de Belgische pers die zich in alles behalve positieve toonaarden uitliet over de figuur van Mgr. Léonard gepercipieerd als exponent van een conservatieve kerk. De expliciete allusies verwezen naar het feit dat "Rome" (het Vaticaan) met deze benoeming voor de Kerk in België een nieuwe piste wilde openen, meer in eenklank met de kerkvisie van Benedictus XVI.

Een voorbeeld. De meest geciteerde Nederlandstalige krant in België, De Standaard, publiceerde op zaterdag 16 januari een artikel met de titel: "Alarm! Het is Monseigneur Léonard!", verwijzend naar het gevaar binnen de Belgische Kerk van een reproductie van de polarisatie tussen conservatieven en progressieven zoals Nederland gekend heeft in jaren zeventig en tachtig.

Met deze zich opvolgende gebeurtenissen voor ogen, werd onze aandacht getrokken, meer dan op de steriele uiteenzettingen tussen de partijen pro- en anti-Léonard, op een aspect dat niet aan bod kwam in de verschillende discussies. Het lijkt er inderdaad op dat het "anti-Romeins complex" een heropleving kent. Over dit complex schreef de grote Zwitserse theoloog Hans Urs von Balthasar dat het onder andere tot uitdrukking kwam "door het voortdurend druppelen van de massamedia, de pers en talrijke publicaties die hun christelijke mondigheid met een zelfvoldaan zo niet hatelijk superioriteitsgevoel over alles wat van Rome komt, in Rome gebeurt en naar Rome gaat etaleren"^[2].

Het anti-Romeins complex

In zijn werk De vrolijke wetenschap, werkt Friedrich Nietzsche de tegenstelling uit tussen de Middellandse Zee-mentaliteit in Zuid-Europa en de Duitse mentaliteit in Noord-Europa. Hij schrijft: "Het bouwwerk van de Kerk rust in elk geval op een zuidelijke vrijheid en vrijzinnigheid van de geest en eveneens op een zuidelijke verdenking tegen natuur, mens en geest... het berust op een geheel andere kennis van de mens, ervaring met de mens, als het Noorden gehaald heeft"^[3].

Terwijl hij nadenkt over de oorzaken die in de loop van de kerkgeschiedenis de oppositie tegen Rome, centrum van het christendom, en tegen het pausdom leven hebben ingeblazen, citeert H.U. von Balthasar het boven aangehaald citaat van Nietzsche waarin men de kern vindt van de weigering van alles wat van Rome door het christendom opgeslorpt en getransfigureerd wordt^[4]. Wat echter verontrust is het feit dat het anti-Romeins gevoel steeds meer zou moeten beschreven worden als een normale geestestoestand binnenin de Catholica^[5].

Terug naar onze situatie. Een goede illustratie van deze mentaliteit lijkt ons het artikel van een katholiek priester in De Standaard, dat een echt ressentiment verraadt op de grens van de tolerantie ten overstaan van Rome^[6]. "Ratzinger - zegt men - is maar het product van Wojtyla en Léonard het product van Ratzinger. Wie commentaar geeft op Léonard, zegt in feite iets over Ratzinger... Zo sijpelt het middeleeuwse Rome geruisloos binnen in alle plaatselijke bisdommen wereldwijd. Hoe triest deze evolutie ook is, zij biedt een kans om ons met nog meer ijver mentaal te bevrijden van deze Roomse dwangbuis"^[7]. Dezelfde auteur eindigt zijn artikel met twee vragen: "Hoe lang nog  kunnen de Vlaamse en Belgische overheden blijven tolereren dat buitenlandse pausen of imams, die elke democratische cultuur verwerpen als goddeloos, de normen en waarden van het volk beïnvloeden? Kunnen niet-democratisch verkozen religieuze leiders nog een plaats krijgen in de samenleving?"^[8].

Herontdekking van de mystieke dimensie

Ons lijken deze stellingen gevangen in een reductionistische visie op de Kerk als louter sociologische werkelijkheid. Een visie die haar meest fundamentele aspect van 'mysterie' ontkent. Zo vervalt men gemakkelijk in dat gevoel van ressentiment en oppositie, samengevat in de uitdrukking: "het anti-Romeins complex".

"Het geraamte van spanningen van de Kerk heeft, omdat ze zichtbaar is zoals de mens Jezus zichtbaar was, natuurlijk een sociologische en psychologische buitenkant die helemaal niet moet onderschat worden omdat wij de zichtbare Kerk van de onzichtbare nooit (adequaat) mogen scheiden. Desondanks is de Kerk op de eerste plaats mysterie (zoals Jezus op de eerste plaats en niet pas achteraf de eniggeboren Zoon van God is) en ze is, als dit mysterie, het Lichaam van Christus en zijn Bruid. En enkel als dit mysterie wordt zij tot volk van God, tot zichtbare sociologisch-psychologische realiteit"^[9].

Wil men in de huidige historische context de steriele tegenstellingen tussen progressieven en conservatieven overstijgen en zo een schadelijke reductionistische terugval vermijden, dan is het van kapitaal belang het mystieke gelaat van de Kerk te herontdekken. De Kerk is petrinisch maar eerst en vooral is zij mariaal. Deze twee aspecten doordringen elkaar en bieden het volledige gelaat van de Kerk^[10]. Zonder deze symfonische eenheid, kan men niet anders dan hervallen in vormen die een slecht verborgen anti-Romeinse complex aan het licht brengen.

Maurizio Fomini

^[1] De Italiaanse vatican-watcher A. Tornielli lanceert op zijn blog van 13 januari 2010 de naam van de Bisschop van Namen, Mgr. A.-M. Léonard, als de vermoedelijke opvolger van Kardinaal G. Danneels aan het hoofd van de Belgische Kerk.
^[2] H.U. von Balthasar, Der antirömische Affekt. Wie lässt sich das Papsttum in der Gesamtkirche integrieren?; Johannes Verlag, Einsiedeln 1989², 29.
^[3] F. Nietzsche, De vrolijke wetenschap, § 358, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 1999, 229.
^[4] H.U. von Balthasar, Der antirömische Affekt..., 37.
^[5] H.U. von Balthasar, Der antirömische Affekt..., 29.
^[6] Andere priesters geven een gelijkaardige opinie te kennen: cfr. S. Nimmegeers, De Ratzinger van België, in "De Morgen", 19 januari 2010, 25; M. Cornelis, Een kans, in "De Standaard", 19 januari 2010, 21. Een jonge priester heeft op internet een FaceBook-groep gelanceerd onder de titel: "Mensen die het schandalig vinden dat Léonard aartsbisschop geworden is".
^[7] R. Devillé, De Belgische Ratzinger, in "De Standaard", 19 januari 2010, 20.
^[8] R. Devillé, De Belgische Ratzinger..., 20.
^[9] H.U. von Balthasar, Der antirömische Affekt..., 23.
^[10] De verwijzing naar de complementariteit tussen het "petrinisch principe" en het "mariaal principe" heeft zelfs zijn weg gevonden in een document van het magisterium: de apostolische brief van Johannes Paulus II Mulieris dignitatem (1981) dat onder nummer 27 precies een artikel van H.U. von Balthasar citeert.

15/03/2010